Việc làm tốt công tác thẩm tra các báo cáo, đề án, dự thảo nghị quyết trước khi trình kỳ họp Hội đồng nhân dân (HĐND) tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có tác động thiết thực và ý nghĩa quan trọng, không chỉ nhằm nâng cao chất lượng và kết quả kỳ họp mà còn khẳng định vai trò, vị trí của HĐND là cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương.

            Thẩm tra các báo cáo, đề án, dự thảo nghị quyết là khâu cần thiết, bắt buộc, do vậy cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý cho công tác này. Các địa phương cần xác định đây là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên của Thường trực, các Ban và các đại biểu HĐND.

I. Những kết quả và khó khăn, tồn tại của công tác thẩm tra

1. Kết quả 

Trong những năm qua, thực hiện các quy định của pháp luật về công tác thẩm tra các báo cáo, đề án và dự thảo nghị quyết trình kỳ họp HĐND, Thường trực và các Ban HĐND các tỉnh, thành phố đã triển khai nghiêm túc công tác này, không những đảm bảo đúng quy định của pháp luật, mà các địa phương còn vận dụng sáng tạo, đề ra phương pháp làm việc phù hợp, thiết thực, hiệu quả, vì vậy chất lượng các báo cáo thẩm tra tại kỳ họp HĐND được nâng lên rõ nét, tạo điều kiện để nghị quyết HĐND có tính khả thi cao.          Mặc dù qui định của pháp luật về nhiệm vụ của Thường trực HĐND tỉnh, thành phố trong công tác thẩm tra còn chưa cụ thể, đầy đủ, nhưng trong thực tế, Thường trực HĐND các tỉnh, thành phố đều chủ động phân công các Ban của HĐND thẩm tra, nhất là chỉ đạo phối hợp thẩm tra giữa các Ban khi có nội dung cần thẩm tra thuộc thẩm quyền của nhiều Ban, hoặc những vấn đề khi thẩm tra có nhiều ý kiến khác nhau. Các Ban đã vượt qua nhiều khó khăn, thử thách và luôn cố gắng để mỗi báo cáo thẩm tra trình tại kỳ họp HĐND được khách quan và có chất lượng.

Công tác giám sát, thẩm tra của Thường trực, các Ban và các đại biểu HĐND các cấp, nhất là cấp tỉnh, thành phố trong những năm gần đây đã có nhiều tiến bộ. Các báo cáo kết quả thẩm tra của các Ban HĐND tỉnh, thành phố đã giúp đại biểu HĐND có thêm thông tin và cơ sở để thảo luận, xem xét tính chân thực, tính hợp pháp, tính khả thi của các báo cáo, đề án do các cơ quan chức năng trình tại kỳ họp HĐND và từ các cơ sở đó, HĐND đưa ra những quyết định đúng đắn để góp phần xây dựng chính quyền, phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh, trật tự, khai thác tiềm năng, thế mạnh của từng địa phương.

Các kết quả đạt được có nguyên nhân chung từ sự lãnh đạo, chỉ đạo thường xuyên của cấp uỷ Đảng địa phương đối với hoạt động của HĐND nói chung và trong công tác giám sát, thẩm tra nói riêng. Hàng năm, nhiều báo cáo, đề án trình kỳ họp HĐND - theo quy định - phải báo cáo cấp uỷ trước, và đã được Thường trực Tỉnh ủy, Thành uỷ chỉ đạo, tạo điều kiện để Thường trực và các Ban HĐND có thời gian thích hợp cho công tác thẩm tra. Đồng thời, đã có sự phối hợp khá chặt chẽ và đồng bộ giữa cơ quan chuẩn bị các báo cáo, đề án hoặc dự thảo nghị quyết với cơ quan có trách nhiệm thẩm tra. Đặc biệt là ý thức trách nhiệm, chủ động và sáng tạo, tinh thần phấn đấu của Thường trực, các Ban, các đại biểu HĐND và Văn phòng giúp việc của HĐND trong công tác thẩm tra.

2. Một số khó khăn, tồn tại:

Tuy nhiên trong thực tế, do một số nguyên nhân khách quan và chủ quan, việc thẩm tra các báo cáo, đề án và dự thảo nghị quyết trước khi trình kỳ họp HĐND tỉnh, thành phố còn một số khó khăn, tồn tại như: các báo cáo, đề án, dự thảo nghị quyết do các cơ quan chuẩn bị để trình kỳ họp HĐND thường gửi đến Thường trực và các Ban HĐND tỉnh, thành phố chưa đảm bảo được thời gian theo luật định, cho nên nhiều khi không đủ thời gian cho công tác thẩm tra được toàn diện và kỹ lưỡng; còn không ít các báo cáo, nhất là các đề án, các quy hoạch hoặc các quy định hỗ trợ của địa phương, các cơ quan chức năng chuẩn bị chưa kỹ, thiếu căn cứ pháp lý, tính thực tiễn, tính khả thi không cao; lực lượng thẩm tra (thành viên các Ban và chuyên viên giúp việc) còn mỏng, nhiều nơi không đủ người trước khối lượng công việc thẩm tra lớn của mỗi kỳ họp; phương pháp thẩm tra còn đơn điệu, việc mời cơ quan chuyên sâu hay các chuyên gia tham gia thẩm tra còn rất ít, công tác điều tra, khảo sát thực tế chưa nhiều; điều kiện phục vụ công tác thẩm tra nhìn chung còn thiếu; tình trạng thẩm tra còn chung chung, né tránh và xuôi chiều, tính phản biện, gợi mở thảo luận còn ít trong các báo cáo thẩm tra.

Những khó khăn, tồn tại trên có nguyên nhân từ khách quan, như một số khâu trong quy trình thẩm tra chưa được pháp luật quy định cụ thể; vai trò của Thường trực HĐND chưa đề cập đầy đủ, nhiều tình huống trong quá trình thẩm tra buộc Thường trực HĐND phải xử lý, nhưng chưa được quy định rõ ràng về pháp lý; trách nhiệm của Uỷ ban nhân dân (UBND), các cơ quan chuẩn bị và trình các báo cáo, đề án hoặc dự thảo nghị quyết của HĐND còn chung chung, chưa có chế tài hoặc quy định chặt chẽ để các cơ quan này chuẩn bị các báo cáo, đề án đảm bảo chất lượng và thời gian quy định; cán bộ chuyên trách trong các Ban HĐND còn ít, chuyên viên giúp việc cho Thường trực, các Ban HĐND còn thiếu; ở nhiều địa phương điều kiện vật chất, kinh phí, phương tiện phục vụ cho hoạt động giám sát, thẩm tra chưa đảm bảo. Về chủ quan, tư tưởng né tránh, ngại va chạm hoặc chưa mạnh dạn trong công tác thẩm tra còn diễn ra phổ biến; sự phối hợp giữa các Ban trong thẩm tra hoặc giữa các Ban với các cơ quan chuyên môn, cơ quan soạn thảo đề án, báo cáo nhiều khi chưa tốt; Thường trực và các Ban HĐND đôi khi còn thiếu tinh thần chủ động và kiên quyết trong xây dựng và triển khai kế hoạch thẩm tra các báo cáo, đề án; trình độ chuyên môn, nghiệp vụ của nhiều cán bộ thẩm tra còn hạn chế; nhiều nơi, thành viên kiêm nhiệm trong các Ban HĐND chưa dành thời gian cần thiết tham gia công tác thẩm tra của Ban.

II. Một số điều kiện và giải pháp nâng cao chất lượng thẩm tra các báo cáo, đề án trình kỳ họp HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương

1. Một số điều kiện cần và đủ cho công tác thẩm tra:

Thứ nhất, có báo cáo, đề án, dự thảo nghị quyết đã được các cơ quan chức năng chuẩn bị tốt. Theo quy định của pháp luật, UBND tỉnh, thành phố, các cơ quan liên quan có trách nhiệm soạn thảo và trình các văn bản trên tại kỳ họp HĐND tỉnh, thành phố; vì vậy để tiến hành thẩm tra, Thường trực và các Ban của HĐND phải nhận được các báo cáo, đề án, dự thảo nghị quyết đã được các cơ quan trên chuẩn bị tốt và đúng thời gian quy định. Đây là điều kiện đầu tiên, tạo tiền đề cho công tác thẩm tra có chất lượng.

Thứ hai, Thường trực, các Ban HĐND tỉnh, thành phố phải có thời gian thoả đáng để tiến hành các bước thẩm tra theo quy định. Muốn đạt được điều kiện này, các cơ quan được phân công soạn thảo phải sớm gửi các báo cáo, đề án đến Thường trực và các Ban HĐND tỉnh, thành phố. Đối với các báo cáo công tác định kỳ trình tại kỳ họp HĐND, ít nhất cũng đảm bảo thời gian như quy định hiện hành (chậm nhất là 7 ngày, trước ngày khai mạc kỳ họp HĐND). Đối với các đề án quy định cơ chế, các quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai, qui hoạch phát triển kinh tế - xã hội, thời gian cho công tác thẩm tra cần nhiều hơn quy định trên.

            Thứ ba, đảm bảo số lượng, chất lượng cán bộ làm công tác thẩm tra trong các Ban và Văn phòng giúp việc. Thường mỗi kỳ họp HĐND, khối lượng các báo cáo, đề án cần thẩm tra khá nhiều, trong khi đó thời gian để thẩm tra có hạn, vì vậy các Ban HĐND và chuyên viên giúp việc phải có đủ số lượng và đảm bảo chất lượng cần thiết, mới hoàn thành tốt nhiệm vụ thẩm tra.

            Thứ tư, Phải có đủ điều kiện phục vụ công tác thẩm tra. Để tiến hành thẩm tra một báo cáo, đề án cần có đủ các điều kiện như có phương tiện thông tin, in ấn, có đủ tài liệu, kinh phí phục vụ.

2. Một số giải pháp để nâng cao chất lượng công tác thẩm tra

Một là, sớm xác định nội dung, chương trình xây dựng nghị quyết trình các kỳ họp HĐND trong năm. Tại các kỳ họp cuối năm, sau khi thống nhất với UBND, Thường trực HĐND báo cáo với HĐND để thông qua dự kiến các báo cáo, đề án hoặc các nghị quyết của HĐND cho từng kỳ họp năm sau. Trên cơ sở đó, Thường trực HĐND thống nhất với UBND phân công, đôn đốc các cơ quan chuẩn bị báo cáo, đề án, dự thảo nghị quyết đảm bảo yêu cầu, chất lượng báo cáo, định rõ thời gian hoàn thành, thời gian gửi cho các Ban HĐND để thẩm tra. Có như vậy mới khắc phục tình trạng phổ biến hiện nay là các báo cáo, đề án gửi thẩm tra không đảm bảo thời gian quy định.

            Hai là, Thường trực HĐND cần chủ động phân công, nắm và điều hoà các hoạt động thẩm tra, đảm bảo qui định của pháp luật. Căn cứ vào nội dung, chương trình kỳ họp đã xác định, Thường trực HĐND sớm phân công các Ban HĐND thẩm tra các báo cáo, đề án hoặc dự thảo nghị quyết. Các nội dung thuộc trách nhiệm thẩm tra của nhiều Ban, phân công một Ban chủ trì. Thường trực HĐND cần nắm tình hình, tiến độ thẩm tra của các Ban, cho ý kiến khi cần thiết, khắc phục tính hình thức, tư tưởng ngại va chạm, thiếu mạnh dạn trong thẩm tra.

            Ba là, trước mỗi kỳ họp HĐND, từng Ban HĐND cần xây dựng kế hoạch chi tiết cho công tác thẩm tra của Ban, tuân thủ quy trình, các bước trong thẩm tra. Thường mỗi kỳ họp HĐND, mỗi Ban phải thẩm tra từ 3 - 4 báo cáo, đề án trở lên, vì vậy từng Ban cần xây dựng kế hoạch chi tiết, phân công nhiệm vụ cụ thể cho các thành viên trong Ban. Nắm chắc quy định của pháp luật và nghị quyết của cấp uỷ Đảng địa phương liên quan đến nội dung thẩm tra; sưu tầm đủ tư liệu, tài liệu và thông tin phục vụ thẩm tra. Trong thẩm tra, đặc biệt quan tâm đến sự phối hợp giữa các Ban, phối hợp giữa các cơ quan thẩm tra với cơ quan chuyên môn và cơ quan đã soạn thảo báo cáo, đề án. Các Ban cần có thái độ kiên quyết trước các báo cáo, đề án chuẩn bị sơ sài, thiếu căn cứ, không đạt yêu cầu.

            Bốn là, xác định nội dung trọng điểm cần thẩm tra, lựa chọn phương pháp thẩm tra hợp lý, hiệu quả. Trong mỗi báo cáo, đề án, kế hoạch, quy hoạch thường có một số nội dung quan trọng, làm căn cứ hoặc chi phối các nội dung khác, vì vậy khi tiến hành thẩm tra cần chú ý xác định, chỉ ra nội dung quan trọng, ưu tiên điều kiện và thời gian cho các nội dung đó.

            Trong công tác thẩm tra, tuỳ theo nội dung, tính chất của từng báo cáo, đề án để lựa chọn phương pháp thẩm tra phù hợp như nghe cơ quan soạn thảo báo cáo, tự nghiên cứu, mở hội thảo, tiến hành điều tra, khảo sát thực tế, sử dụng số liệu thống kê, so sánh, tham khảo kinh nghiệm các địa phương khác v.v.. Đối với các vấn đề lớn, quan trọng cần mời cơ quan chức năng, các chuyên gia tham gia thẩm tra, đảm bảo tính khách quan, khoa học.

Năm là, đối với những vấn đề trong thẩm tra còn nhiều ý kiến khác nhau, cần trao đổi, thống nhất với UBND; báo cáo, tranh thủ ý kiến của lãnh đạo cấp uỷ địa phương. Trong thực tế công tác thẩm tra, nhiều lúc gặp nội dung có ý kiến khác nhau, thậm chí mâu thuẫn, nếu không xem xét kỹ thì khi đưa ra kỳ họp HĐND sẽ khó đạt được sự thống nhất cao. Vì vậy, khi gặp tình huống đó, Thường trực và lãnh đạo các Ban HĐND sớm có biện pháp trao đổi với lãnh đạo UBND, cùng nhau bàn bạc giải quyết. Khi cần thiết, Đảng đoàn HĐND tỉnh, thành phố báo cáo, xin ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo cấp uỷ, nhất là những vấn đề lớn, quan trọng cần có sự thống nhất trong nhận thức và tổ chức thực hiện.

Sáu là, coi trọng chất lượng, nâng cao tính xây dựng, gợi mở, tính phản biện trong các báo cáo thẩm tra, khắc phục tính hình thức, sự tránh né. Các báo cáo kết quả thẩm tra của các Ban trình kỳ họp HĐND cần tuân thủ quy định của một báo cáo thẩm tra. Nội dung phải khách quan, đầy đủ, thể hiện rõ trách nhiệm, quan điểm và chính kiến của người thẩm tra, các phần mục phải rõ ràng, nội dung nào nhất trí, nội dung nào có ý kiến khác nhau và khác nhau ở điểm nào, nội dung nào chưa nhất trí hoặc không nhất trí, lý do; nội dung nào cần sửa đổi, bổ sung hoặc thảo luận, trao đổi tiếp, cần nêu rõ trong từng báo cáo để các đại biểu quan tâm cho ý kiến.

III. Một số đề nghị, kiến nghị

- Đề nghị Quốc hội sớm nghiên cứu, ban hành Luật Giám sát của HĐND, làm cơ sở pháp lý cho các hoạt động giám sát, thẩm tra của các cơ quan dân cử ở địa phương. Trong đó quy định rõ hơn công tác thẩm tra của HĐND; quy định cụ thể hơn trách nhiệm của Thường trực HĐND đối với các hoạt động thẩm tra của các Ban HĐND; bổ sung các quy định về trách nhiệm của UBND, các cơ quan trong việc soạn thảo và trình kỳ họp HĐND các báo cáo, đề án và dự thảo nghị quyết của HĐND.

- Để tăng cường chất lượng hoạt động của HĐND nói chung và hoạt động giám sát, thẩm tra nói riêng, các quy định của pháp luật cần được sửa đổi, bổ sung theo hướng tăng số lượng đại biểu HĐND cấp tỉnh, nhất là đại biểu chuyên trách, giảm đại biểu công tác trong các cơ quan hành chính; quy định trưởng, phó các Ban HĐND cấp tỉnh, thành phố làm việc chuyên trách; tăng số lượng chuyên viên giúp việc Thường trực và các Ban HĐND tỉnh, thành phố.

- Sau khi hoàn thành việc nhập hai Văn phòng Đoàn ĐBQH và HĐND cấp tỉnh, thành phố, Uỷ ban thường vụ Quốc hội và Chính phủ sớm có chỉ đạo để ổn định Văn phòng Đoàn ĐBQH và HĐND; thống nhất quan điểm về kinh phí, định mức chi các hoạt động của Đoàn ĐBQH các địa phương và HĐND. Hàng năm, cần có tổng kết công tác Văn phòng Đoàn ĐBQH và HĐND ở phạm vi cả nước.

- Tăng cường tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, trao đổi kinh nghiệm hoạt động cho đại biểu HĐND, nhất là các đại biểu hoạt động chuyên trách, chuyên viên Văn phòng giúp việc HĐND. /.