Giám sát là một chức năng luật định gắn với quyền hạn và là trách nhiệm của Hội đồng nhân dân (HĐND). Chức năng này được bảo đảm bởi một số hình thức hoạt động và công cụ đặc thù, cách làm đặc thù của HĐND. Vai trò của cả tập thể HĐND được bảo đảm thông qua vai trò tích cực và hiệu quả của các đại biểu HĐND. Với tư cách là thành viên HĐND, đại biểu HĐND trong vai trò người giám sát có nhiệm vụ đảm bảo rằng, HĐND và các đại biểu đang làm đúng chức trách và theo đúng cách thức đặc thù của HĐND sao cho, hoạt động của các tổ chức nhà nước, tổ chức kinh tế - xã hội và từng công dân theo đúng pháp luật, đồng thời bảo đảm các chính sách, các chương trình hoặc các dịch vụ công cộng ở địa phương do HĐND   quyết định và ban hành được thực thi có hiệu quả. Giám sát việc thực hiện chương trình và chính sách là một trong những hoạt động cơ bản, tuy nhiên có thể có một lỗ hổng giữa nghị quyết của HĐND đề ra với việc thực hiện của ủy ban nhân dân (UBND). Lỗ hổng lớn nhất trong quá trình thực hiện là sự cách biệt giữa mục tiêu trong chính sách, kế hoạch tài chính và kết quả thực hiện chính sách và dự toán này.

Nguyên nhân

- Mâu thuẫn giữa mục tiêu chính sách với thực tế: Mâu thuẫn này có thể là nguyên nhân lớn nhất tạo ra lỗ hổng do HĐND đề xuất chính sách mà không cân nhắc tới thực tế và các lựa chọn phải "hy sinh". Do vậy, sẽ dẫn tới các trục trặc cần xử lý.

- Thiếu chiến lược triển khai thực hiện: Chiến lược là một loạt hành động được đặt ra để đạt được mục đích chính sách. Trong thực tế , có những chính sách tốt được ban hành nhưng không được bảo đảm bởi hàng loạt các bước và hành động thực thi, nên đến lúc triển khai thực hiện, UBND sẽ làm theo cách của họ.

- Bố trí thiếu nguồn lực, không bền vững: Thiếu nguồn lực thực hiện dễ biến chính sách thành “ảo tưởng”. Thiếu ngân sách sẽ tạo ra kiểu thực hiện đầu voi đuôi chuột ; thiếu cán bộ mà phải chờ có thêm nhân sự và đào tạo nhân sự cũng làm chậm việc thực thi. Nhiều nghị quyết ban hành chính sách, chương trình mới kế tiếp nhau mà không tính đến tăng cư­ờng khả năng  thực hiện thì luôn gặp khó khăn; chưa kể đến việc thiếu chuẩn bị mối quan hệ phối hợp giữa các cơ quan, các HĐND lân cận và cấp trên.

- Thiếudự trù chi phí duy trì hoạt động và bảo trì thư­ờng xuyên: Chính quyền địa phương thường “lờ đi” các chi phí dài hạn cho hoạt động và duy trì tính bền vững của chương trình, dịch vụ.

- Những người thực hiện chương trình không tham gia đầy đủ vào quá trình lập kế hoạch: Để nắm bắt một công việc mới và cam kết thực hiện thì sự tham gia của những người thực thi ngay khi bắt đầu quá trình lập kế hoạch /chính sách là rất cần thiết. Tuy nhiên, nhiều chính sách, chương trình sau khi ban hành, được “triển khai” xuống dưới đã bị thay đổi rất nhiều.

  - Sự tham gia của những người hưởng lợi từ chương trình /chính sách: Những người hưởng lợi chính là người dân và cần phải coi họ là khách hàng của chính quyền. Sự tham gia của người dân có thể thúc đẩy đề xuất và phát triển sáng kiến mới. Đáng tiếc là thực tế thường ít chú ý đến vai trò của người dân trong việc tham gia giám sát và đánh giá các chương trình , dịch vụ có được tổ chức và thực hiện đúng cách hay không.

- Bỏ qua nhu cầu phát triển nhân sự và tổ chức: Vấn đề nhân sự có thể làm chậm và cản trở tiến trình thực hiện. Nhiều HĐND đã coi việc xây dựng đội ngũ là một cách để khắc phục các rào cản công việc. Đây là cố gắng tạo cơ hội thu hút hoạt động tập thể cùng tham gia lên chương trình hành động và xem xét những cơ chế phối hợp để có kết quả công việc tốt hơn. Những rào cản phối hợp nhiều khi chỉ là những thủ tục nhiêu khê, cũ kỹ do ngành ban hành, hoặc các đơn vị được bố trí hay thực hiện những công việc không thích hợp và thiếu các hệ thống khuyến khích để thúc đẩy công việc. Những can thiệp về nhân sự và tổ chức có thể rất quan trọng để thực hiện thành công. 

- Cần có một hệ thống công cụ quản lý, theo dõi để giám sát công việc: Một số người chỉ tập trung vào công cụ quản lý là dữ liệu (số lượng) mà lại không lượng hóa được tiêu chí chất lượng; ví dụ như việc chỉ quan tâm đến số vốn cho vay xóa đói giảm nghèo mà chưa quan tâm lắm tới tiêu chí đánh giá chỉ số hiệu quả dùng vốn như thế nào. Là người giám sát, người đại biểu cần xác định các dữ liệu và thông tin, tiêu chí đánh giá cần thiết để giám sát tiến trình thực hiện chính sách hoặc chương trình; cố gắng bỏ sang bên cạnh những yếu tố chính trị và quản lý để tập trung vào dữ liệu và tiêu chí cụ thể để đánh giá có đạt kết quả hay không. 

Kinh nghiệm giám sát quá trình thực hiện chính sách

  - Đừng tham bát bỏ mâm. Hai lỗi lớn nhất mà người giám sát thư­ờng gặp là tham gia quá sâu và tham gia không đầy đủ. Nếu tham gia quá sâu sẽ làm giảm thẩm quyền và trách nhiệm thực hiện của nhân viên. Tham gia chưa đầy đủ lại bị nhân viên dưới quyền nhìn nhận là thiếu quan tâm, hoặc HĐND thiếu trách nhiệm. Cả hai thái cực này đều làm cản trở tiến trình thực hiện công việc.

- Phải thừa nhận nhu cầu điều chỉnh linh hoạt trong quá trình thực hiện chính sách. Cần tính đến mọi bất ngờ có thể xảy ra trong quá trình thực hiện chính sách và chương trình mới , đồng thời sẵn sàng giúp đỡ nhân viên hoặc tổ chức thực hiện điều chỉnh thực tế công việc.

- Triết lý Vuông - Tròn. Điều này có nghĩa là cần  nhận biết thực trạng không thông suốt giữa cơ quan lập chính sách và cơ quan thừa hành. Giữa cơ quan dân cử với cơ quan hành chính thực hiện có sự phụ thuộc lẫn nhau, cần phối hợp để nâng cao hiệu quả của chính quyền. Tuy nhiên, điều này không dễ được chấp nhận trên thực tế mà người ta thường cho rằng, hai cơ quan này hoàn toàn độc lập về chức năng. Người giám sát không cần quá quan tâm đến các quan điểm khác nhau có thể xảy ra trong cách tiếp cận thực hiện chính sách giữa HĐND và UBND mà cần chủ động thương thuyết, tháo gỡ các cản trở tiến trình thực hiện chính sách đó.

- Biết cách giải quyết bất đồng có thể dẫn đến xung đột và làm ách tắc việc thực thi. Xung đột là điều tất yếu xảy ra , nhất là đối với những chính sách và ý tưởng mới. Với nhận thức như vậy, thì sự bất đồng hoặc hiểu khác nhau khi thực thi là một dấu hiệu lành mạnh, đồng thời cũng có nghĩa công việc đang tiến triển và mọi người đang tiếp cận theo các lựa chọn thực tế khác nhau. Chính vì vậy, người đại biểu dân cử trong vai trò giám sát phải dự liệu trước cách thức quản lý xung đột để giúp cơ quan chấp hành tự giải quyết xung đột.

- Cần động viên khích lệ đúng lúc. Một trong những điều dễ bị chê trách của cơ quan dân cử là chỉ lớn tiếng kêu ca , chỉ trích mà không chỉ ra được biện pháp hữu ích để điều chỉnh hoặc giải quyết vấn đề. Vai trò giám sát giúp HĐND đánh giá được mức độ tiệm cận giữa chính sách ban hành với kết quả thực hiện, tương xứng với nguồn lực tài chính và nhân lực được bố trí  thực hiện chính sách đó. Hoạt động giám sát thi hành thông qua tương tác với các nhân viên thi hành của UBND nhằm đánh giá công việc có đi đúng hướng không, và nếu phát hiện có khoảng cách giữa mục tiêu và kết quả thì cần xem xét liệu khoảng cách đó có chấp nhận được không, đồng thời cần động viên khích lệ người thừa hành

(Bài đăng trên HKLP số 28 (108) Tháng 10 năm 2007)