Theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, đại biểu Quốc hội phải đại diện cho ý chí và nguyện vọng của cử tri đã bầu ra mình và cử tri trong cả nước, phải tiếp xúc cử tri. Tuy nhiên, tỷ lệ cử tri đã tiếp xúc với ĐBQH là rất thấp. Một cuộc thăm dò ý kiến do báo Tiền phong điện tử thực hiện cho thấy, có đến gần 95% các ý kiến trả lời cho biết chưa một lần nào được tiếp xúc với các đại biểu Quốc hội[1]. Do hầu như không thu hút sự chú ý của cử tri, hoạt động tiếp xúc cử tri ít mang lại lợi ích cho cử tri.

Nói cho công bằng, điều kiện tiếp xúc cử tri cũng còn hạn chế. Thời gian hoạt động của đại biểu hạn chế nên thực hiện nhiệm vụ đại diện khó khăn. Đại biểu kiêm nhiệm không còn thời gian, đại biểu chuyên trách nhiều thời gian hơn nhưng điều kiện tiếp xúc cử tri còn khó. Thực tế thời gian các đại biểu Quốc hội dành cho công việc này chỉ tập trung vào bốn kỳ tiếp xúc cử tri trước và sau các kỳ họp, mỗi lần vài ngày.

Trong khi đó, ở nhiều nước, tiếp xúc cử tri là một hoạt động diễn ra hàng ngày của nghị sỹ. Chẳng hạn, sau đây là lịch làm việc “điển hình” của một hạ nghị sỹ Anh cho hai ngày nghỉ cuối tuần: “Thứ Bảy - dự cuộc bán đấu giá đồ từ thiện tại nhà thờ St.Mary, ăn trưa ở nhà dưỡng lão Abbefield, tiệc ngọt với tổ chức Civic Trust, ăn tối với người quản lý; Chủ Nhật - đi bộ từ thiện do Hội những người bạn tổ chức (9h30 bắt đầu), ăn trưa với Cộng đồng người Bangladesh, dự lễ của các bà quả phụ chiến tranh tại nghĩa trang Blacon. Tất cả đều đáng phải làm, một số công việc trong số đó khá thú vị, nhưng tôi không chắc đó có phải là những gì tôi mong đợi hay không”. Nói chung, đối với phần lớn nghị sỹ Anh, thời gian bỏ ra tại khu vực bầu cử chiếm tỷ lệ khá lớn. Ví dụ, một cuộc thăm dò năm 1984 cho thấy, 52% số nghị sỹ được hỏi đã trả lời, trong thời gian Hạ viện đang họp, họ bỏ ra từ 8- 12 ngày /tháng để làm việc ở khu vực bầu cử, và 21% trả lời, thời gian đó chiếm từ 13 ngày trở lên.

Còn ở Đức, 60% thời gian của nghị sĩ Quốc hội được giành cho công tác “dân vận”, thí dụ như: gặp gỡ cá nhân, tiếp dân, nói chuyện tại các buổi mít tinh, phỏng vấn trên truyền hình, đài phát thanh, trả lời thư, email… Thêm nữa, để xây dựng “thương hiệu” ngày càng vững chắc, các chính trị gia có xu hướng tận dụng tất cả cơ hội xuất hiện trước công chúng và giới truyền thông. Mối quan hệ giữa báo giới với chính khách được miêu tả như keo với sơn. Mỗi nghị sĩ quốc hội Đức trung bình có tám người bạn phóng viên công tác tại các tờ báo quan trọng. Mỗi tháng ít nhất các ông nghị phải trả lời phỏng vấn một lần. Phần nhiều là đề xuất, phản biện các vấn đề nóng liên quan đến việc thực hiện chính sách. Các nhà chính trị biết rõ con đường ngắn nhất thu phục niềm tin là vào thẳng vấn đề mà cử tri quan tâm.

Như vậy, giữ mối liên hệ với cử tri là một công việc tốn kém, chiếm nhiều thời gian, nhân lực ở các nước. Chính vì thế, ở hầu hết các nước, ngoài lương, nghị sỹ còn nhận được những khoản trợ cấp chi cho đi lại để gặp cử tri, thuê văn phòng nghị sỹ ở khu vực bầu cử, thuê nhân viên văn phòng, chi phí văn phòng như nội thấy văn phòng, đồ dùng văn phòng v.v…ở ta, dù chưa làm được thế, nhưng có thể thí điểm thành lập văn phòng tiếp công dân của ĐBQH chuyên trách đặt tại khu vực bầu cử của đại biểu đó. Đặt văn phòng này tại các địa điểm sẵn có, dễ đến như nhà văn hóa, trường học, câu lạc bộ… Văn phòng có nhân viên giúp việc giúp đại biểu tiếp công dân, ví dụ thuê sinh viên làm công việc này, vừa tiết kiệm chi phí hơn, vừa giúp sinh viên làm quen sớm với môi trường chính trị. Để tiết kiệm kinh phí, có thể các đại biểu cùng một khu vực bầu cử chung một văn phòng.

Bên cạnh đó, cách thức tiếp xúc cử tri ở ta còn mang tính hình thức. Các hội nghị tiếp xúc cử tri chủ yếu diễn ra giữa các đại biểu Quốc hội với các cán bộ ở cơ sở, thành phần chưa rộng. ở ta cũng chưa rõ tiếp xúc cử tri đã bầu ra mình hay cử tri tại các địa phương khác trong tỉnh. Điều này làm hạn chế động lực tiếp xúc cử tri do đại biểu Quốc hội ít khi tái cử tại nơi đã bầu ra mình ở kỳ trước. Chẳng hạn, có ĐBQH kiêm nhiệm đã từng phải đứng trước lựa chọn khá khó khăn: tiếp xúc cử tri hay làm công việc của mình. Lúc đó, đại biểu vốn đang học sau đại học, kỳ thi tốt nghiệp lại trùng với lần tiếp xúc cử tri. Anh học viên cao học -ĐBQH lên gặp người có trách nhiệm của cơ sở đào tạo, trình bày vấn đề. Ông ta nói đại ý, anh hãy suy nghĩ kỹ bỏ cái gì, làm cái gì. Cuối cùng, đại biểu đó đã không đi tiếp xúc cử tri để thi tốt nghiệp với lý do: ở đâu có tiếng nói quyết định hơn thì mình tuân theo, hơn nữa kỳ họp đó không có vấn đề gì mới để báo cáo với cử tri, cử tri đã nắm hết qua báo chí rồi. 

Trong khi đó, thực tế ở các nước phát triển cho thấy, mối liên hệ giữa nghị sỹ và cử tri được chú trọng hơn, thường xuyên hơn và chặt chẽ hơn do nghị sỹ phụ thuộc nhiều hơn vào cử tri nơi bầu ra mình, và nghị sỹ cảm thấy ràng buộc về mặt bổn phận nhiều hơn. Mặt khác, cử tri có điều kiện biết đến nghị sỹ nhiều hơn, sự hiện diện của nghị sỹ tại khu vực bầu cử cũng thường xuyên hơn.

Bởi vậy, khác với ở ta, mặc dù luật không yêu cầu, nhưng ở nhiều nước, giữ mối quan hệ chặt chẽ với cử tri ở địa phương nơi được bầu là quan tâm hàng đầu của các nghị sỹ. Sự tiếp xúc thường xuyên giữa nghị sỹ và cử tri giúp cử tri biết rõ hơn về đại diện của mình. Cử tri, những người đã bầu ra nghị sỹ có quyền biết nghị sỹ của mình làm gì, nói gì, ứng xử ra sao, giải quyết vô số các vấn đề của cử tri và của quốc gia như thế nào. Khi thấy hài lòng với công việc của nghị sỹ, có khả năng cử tri sẽ bỏ phiếu cho nghị sỹ đó ở cuộc bầu cử lần sau.

Mặt khác, khi giữ mối liên hệ trực tiếp thường xuyên với cử tri, nghị sỹ nhận biết được nhiều vấn đề trong cuộc sống, từ đó có những hành động thích hợp. Chẳng hạn, nghị sỹ nắm được những nỗi bức xúc của cử tri trước những hành vi nào đó của công quyền, từ đó nghị sỹ hoặc trực tiếp hoặc qua các kênh khác nhau tác động, gây sức ép buộc công quyền phải “sửa lỗi”.

Bên cạnh đó, thực tiễn hoạt động của nghị sỹ các nước cho thấy, chỉ riêng việc xuất hiện thường xuyên trước cử tri cũng có tác dụng ghi nhớ hình ảnh của nghị sỹ trong lòng cử tri. Thông thường nghị sỹ được coi là “người hùng” của địa phương và hay được mời dự những sự kiện trang trọng như bắn phát sung lệnh khai mạc buổi lễ hội, cắt băng khánh thành ngôi trường mới xây…Một nghị sỹ của Đức nhận xét, “Việc tham dự những sự kiện như thế chiếm khá nhiều thời gian, nhưng chúng tạo cơ hội tuyệt vời cho nghị sỹ để lại hình ảnh lâu dài trong mắt cử tri”, trong đó không chỉ là hình ảnh của một cá nhân, mà quan trọng hơn, hình ảnh của một thành viên trong nghị viện quốc gia.

Học cách làm ở các nước, hoạt động tiếp xúc cử tri không nên tiến hành theo đoàn, mà theo từng ĐBQH; tiếp xúc ở khu vực bầu cử của đại biểu. Tổ chức các buổi tiếp xúc cử tri một cách thực chất bằng cách quy định trao quyền cho đại biểu được yêu cầu chính quyền địa phương thực hiện những công việc mà đại biểu cho là cần thiết như mời thành phần đa dạng hơn, chọn địa điểm phù hợp, tạo điều kiện để người dân nói hết những điều họ muốn nói. Bên cạnh hình thức tiếp xúc cử tri hiện nay, cần có cơ chế, tạo điều kiện để đại biểu có thể tham dự các cuộc hội thảo, hội nghị, gặp gỡ với các giới trong xã hội như giới doanh nhân, trí thức, bác sỹ, nhà giáo, các hiệp hội…

Trong chuyến đi công tác một tỉnh miền Trung, người viết bài này được chứng kiến xe của các ĐBQH ở Trung ương lần lượt về nghỉ tại các nhà khách, khách sạn đóng trên thủ phủ tỉnh trước khi tỏa về các vùng miền để tiếp xúc cử tri sau kỳ họp. Các ĐBQH ở địa phương cũng hối hả chuẩn bị lên đường. Có người đi gần, có người đi xa, thậm chí vượt dặm trường đến hàng trăm cây số. Nhưng đi gần hay xa, cách làm “xuân thu, nhị kỳ, tứ lần” này giống như những chuyến đi công tác của ĐBQH hơn là về với cử tri: có tiếp xúc đấy, có hỏi han đấy, gửi gắm đấy, nhưng đến rồi đi, mỗi năm tứ lần, mỗi lần vài ngày, còn ở giữa bốn lần tiếp xúc là những khoảng trống, khoảng cách giữa ĐBQH và những người đã bầu ra họ - cử tri.

Trong khi đó, cùng với sự phát triển, nhu cầu, đòi hỏi, mong đợi của cử tri đối với ĐBQH ngày càng cao. Sở dĩ như vậy vì công quyền và chính sách công ngày càng tác động nhiều hơn đến lợi ích của cử tri, trong đó có cả tác động tích cực và tiêu cực. Chẳng hạn như chính sách xã hội làm ai đó chịu thiệt, cơ quan hành chính có những hành vi sai trái, một chương trình, văn bản pháp luật có ảnh hưởng xấu đến lợi ích của công dân v.v…Mà như vậy thì cử tri càng kêu ca nhiều hơn, và ĐBQH với các kênh tiếp xúc cử tri là một trong những nơi thu nhận sự kêu ca đó. Nói cho cùng, mục tiêu quan trọng nhất của tiếp xúc cử tri là san bằng dần cái khoảng cách vô hình giữa ĐBQH và người dân; đồng thời là phương tiện để ĐBQH làm cái cầu nối giữa cử tri với công quyền. Nếu không đạt được điều này, tiếp xúc cử tri sẽ không để lại dư âm gì trong người dân, và con số 99% trên đây, dù có hơi bất ngờ, nhưng cũng không có gì ngạc nhiên.