Quản lý thống nhất về ngân sách theo nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai, minh bạch, có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn và trách nhiệm cá nhân sẽ làm lành mạnh hoá tài khoá quốc gia, tăng cường quyền lực quản lý của Nhà nước. Mặt khác, khi nguồn tài chính ngân sách đã được phân bổ hợp lý, công khai, đồng thời có sự giám sát thường xuyên thì việc sử dụng sẽ đạt hiệu quả cao hơn.

Điều 1 Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội quy định: "Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao của mình tại kỳ họp Quốc hội trên cơ sở hoạt động giám sát của Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, Uỷ ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội và đại biểu Quốc hội". Giám sát là một trong những chức năng hết sức cơ bản của Quốc hội. Trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật khác như Luật tổ chức Quốc hội và Luật tổ chức Quốc hội sửa đổi năm 2007; Qui chế hoạt động của Đoàn đại biểu Quốc hội và đại biểu Quốc hội; Nội qui kỳ họp Quốc hội; Qui chế hoạt động của Uỷ ban thường vụ Quốc hội (UBTVQH); Qui chế hoạt động của các Uỷ ban của Quốc hội và nhất là Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội cũng đã có những qui định khá cụ thể về quyền giám sát của Quốc hội.

Trong việc giám sát ngân sách nhà nước tại địa phương, thì vai trò của Đoàn Đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân là hết sức quan trọng. Tại mục d khoản 1 Điều 3 và khoản 1 Điều 38 Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội còn qui định về hoạt động giám sát của Đoàn đại biểu Quốc hội như sau: "Đoàn đại biểu Quốc hội tổ chức hoạt động giám sát của Đoàn và tổ chức để các đại biểu Quốc hội trong Đoàn giám sát việc thi hành pháp luật ở địa phương, giám sát văn bản qui phạm pháp luật của HĐND, UBND tỉnh (thành phố) trực thuộc trung ương… tham gia Đoàn giám sát của UBTVQH, Hội đồng Dân tộc, Uỷ ban của Quốc hội tại địa phương khi có yêu cầu". Như vậy, hoạt động giám sát của Đoàn đại biểu Quốc hội được coi là một bộ phận cấu thành hoạt động giám sát của Quốc hội nói chung và hoạt động giám sát này không chỉ diễn ra trong thời gian tiến hành các kỳ họp, mà còn diễn ra cả trong thời gian giữa các kỳ họp Quốc hội. Hoạt động giám sát của Đoàn đại biểu Quốc hội tại địa phương rất rộng, bao gồm nhiều lĩnh vực, nhiều hoạt động khác nhau của cơ quan, tổ chức, đoàn thể ở địa phương, trong đó có lĩnh vực tài chính ngân sách. Điều 15, khoản 7 của Luật Ngân sách nhà nước qui định về nhiệm vụ quyền hạn của Quốc hội trong lĩnh vực ngân sách nhà nước là: "Giám sát việc thực hiện ngân sách nhà nước, chính sách tài chính tiền tệ quốc gia, Nghị quyết của Quốc hội về ngân sách nhà nước, các dự án và công trình quan trọng quốc gia, các chương trình phát triển kinh tế - xã hội…”.

 Theo những qui định trên thì Đoàn đại biểu Quốc hội các tỉnh, thành phố có quyền và trách nhiệm thực hiện việc giám sát về ngân sách nhà nước tại địa phương mình. Nhiệm vụ giám sát về ngân sách nhà nước của Quốc hội có vị trí rất quan trọng trong toàn bộ các hoạt động giám sát, đó là cơ sở để Quốc hội thực hiện quyền lực nhà nước của mình đối với sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Việc thực hiện quyền giám sát này một cách thường xuyên là sự đảm bảo cho pháp luật và Nghị quyết hàng năm của Quốc hội về ngân sách được thi hành đầy đủ, kịp thời và chính xác ở từng địa phương. 

 Trong những năm trước đây, hoạt động của Đoàn đại biểu Quốc hội tại địa phương chủ yếu tập trung vào việc tham gia ý kiến xây dựng luật và tiếp xúc cử tri để kịp thời tổng hợp báo cáo Uỷ ban thường vụ Quốc hội theo qui định. Hoạt động giám sát chưa được coi trọng đúng mức, nội dung giám sát chưa phong phú, chủ yếu là giám sát theo chuyên đề có tính chất đột xuất căn cứ vào hướng dẫn và yêu cầu cụ thể của Uỷ ban thường vụ Quốc hội hoặc Chủ tịch Quốc hội. Vì vậy, hoạt động giám sát về ngân sách nhà nước ở các địa phương cũng chưa đạt được hiệu quả như mong muốn. Qua nghiên cứu bước đầu có thể thấy, những hạn chế này cũng còn do các nguyên nhân sau:

- Thứ nhất, Đoàn đại biểu Quốc hội không trực tiếp tham gia vào quá trình chuẩn bị xây dựng cũng như triển khai việc thực hiện nhiệm vụ ngân sách ở địa phương, cũng gần như không có quyền hạn và nhiệm vụ cụ thể nào đối với việc hình thành và thực hiện ngân sách địa phương. Do đó, các cơ quan nhà nước và cơ quan chuyên môn tại địa phương thường không gửi thông báo về những vấn đề liên quan đến quá trình xây dựng và thực hiện ngân sách cho Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh, mà chỉ báo cáo cho Hội đồng nhân dân, Ban kinh tế ngân sách của HĐND tỉnh. Từ đó, nhiệm vụ giám sát về ngân sách nhà nước của Đoàn đại biểu Quốc hội chưa được thường xuyên và có tính chất bắt buộc như đối với Hội đồng nhân dân. Phương pháp xây dựng dự toán, phân bổ và quyết toán ngân sách và giám sát ngân sách vẫn chưa có chuẩn mực thống nhất. Việc thanh tra, kiểm tra, giám sát, kiểm toán ngân sách còn chưa bao quát hết hằng năm tới tất cả các địa phương. Các điều kiện, phương tiện và công cụ thực hiện chức năng giám sát, phân bổ, quyết toán ngân sách của Quốc hội, Hội đồng Dân tộc và các ủy ban của Quốc hội chưa đáp ứng được như mong muốn.

- Thứ hai, sự hạn chế về nghiệp vụ chuyên môn trong lĩnh vực ngân sách của một số đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân cũng là những khó khăn không nhỏ trong việc giám sát ngân sách. Việc giám sát ngân sách nhà nước đòi hỏi phải có những cán bộ có kiến thức chuyên sâu để tham mưu giúp cho Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội mới có thể đạt được hiệu quả tốt nhất. Có không ít cán bộ giúp việc năng lực hạn chế nên việc tham mưu giúp các Đoàn đại biểu Quốc hội tổ chức hoạt động giám sát về ngân sách nhà nước không tránh khỏi những lúng túng. Trong khi đó, phần lớn các đại biểu Quốc hội hoạt động kiêm nhiệm, một số đại biểu công tác ở cơ sở nên chưa có nhiều thời gian để nghiên cứu và việc hiểu tường tận về lĩnh vực tài chính ngân sách còn hạn chế.

       Từ khi có Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội thì các Đoàn đại biểu Quốc hội đã có những định hướng, cách đặt vấn đề khác. Trong chương trình hoạt động hàng năm, các Đoàn đều có kế hoạch giám sát nhiều lĩnh vực khác nhau với những nội dung khá cụ thể, trong đó có nội dung giám sát về vấn đề ngân sách nhà nước tại địa phương. Căn cứ vào những qui định của Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội, Luật Ngân sách nhà nước, Nghị quyết của Quốc hội về nhiệm vụ kinh tế - xã hội, ngân sách nhà nước và Quyết định phân bổ kế hoạch ngân sách hàng năm của Chính phủ giao cho tỉnh, các Đoàn đại biểu Quốc hội đã xây dựng kế hoạch, nội dung, chương trình giám sát cụ thể về ngân sách nhà nước trên những mặt như: việc chuẩn bị và triển khai lập dự toán ngân sách nhà nước của tỉnh; nhiệm vụ thu, chi ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh; quá trình triển khai thực hiện nhiệm vụ ngân sách trên cơ sở kế hoạch của tỉnh và kế hoạch của Chính phủ giao; quyết toán ngân sách hàng năm của tỉnh v.v.. Quá trình giám sát về ngân sách nhà nước trên địa bàn, các Đoàn đại biểu Quốc hội thường chú trọng đến việc phát hiện, tìm tòi và kiến nghị với địa phương những nhiệm vụ cụ thể để phấn đấu không ngừng tăng nguồn thu ngân sách trên cơ sở huy động đầu tư các nguồn nội lực và thu hút vốn đầu tư từ bên ngoài để nhanh chóng phát triển sản xuất trên địa bàn.

       Đối với HĐND, giám sát thực hiện ngân sách địa phương là một trong những chức năng rất quan trọng. Luật Ngân sách nhà nước cũng đã quy định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND các cấp trong việc giám sát, xây dựng dự toán, phân bổ, quyết toán ngân sách trong phạm vi được giao. Năm 1994, khi có Luật tổ chức HĐND và UBND (và sửa đổi năm 1996) UBTVQH đã ban hành Pháp lệnh về nhiệm vụ quyền hạn của HĐND và UBND mỗi cấp và Quy chế hoạt động của HĐND các cấp. Căn cứ vào đó, nhiệm vụ chuyên môn của các Ban được quy định cụ thể hơn. Ban Kinh tế ngân sách của HĐND thường xuyên phải quan tâm đến những nội dung về kế hoạch, về ngân sách, về cơ chế chính sách được đề cập trong các kỳ họp của HĐND; chú ý tới các nội dung về quản lý Nhà nước gắn với các chủ trương đầu tư của địa phương để góp phần nâng cao hiệu quả ngay trong phương án được xem xét; thẩm tra báo cáo của UBND về thực hiện dự toán thu chi ngân sách cả từ phương diện chấp hành chính sách pháp luật của Nhà nước lẫn phương diện vận dụng sao cho phù hợp với đặc điểm phát triển của mỗi địa phương. Việc giám sát thực hiện ngân sách phải được tiến hành thường xuyên, HĐND tỉnh giao nhiệm vụ cho Ban Kinh tế ngân sách của HĐND có sự tham gia của một số cơ quan có liên quan định kỳ tổ chức giám sát thực hiện ngân sách tại một số đơn vị của địa phương. Thường trực HĐND cùng Ban Kinh tế ngân sách và các Ban liên quan thực hiện kiểm tra, đảm bảo thực hiện các Nghị quyết của HĐND về kế hoạch ngân sách đối với các sở ban ngành của địa phương.

Tuy nhiên, về chức năng giám sát việc thực hiện ngân sách của HĐND một số tỉnh, thành cũng còn có một số vấn đề cần được quan tâm, như: nhận thức về nội dung, phạm vi giám sát thực hiện ngân sách nhà nước của HĐND; sử dụng các hình thức giám sát phù hợp với khả năng, điều kiện tiến hành giám sát; tuyển dụng cán bộ có trình độ, năng lực để giúp HĐND giám sát thực hiện ngân sách nhà nước,

       Thông qua các cuộc giám sát và báo cáo kết quả giám sát, Đoàn đại biểu Quốc hội và HĐND các tỉnh đã phát hiện và nêu lên nhiều kiến nghị thiết thực với UBND tỉnh và một số ngành chuyên môn về những vấn đề như: lĩnh vực còn tình trạng thất thu; tình hình khó khăn về ngân sách của một số cấp, ngành; chỉ tiêu ngân sách tỉnh giao cho các ngành, các lĩnh vực, các huyện, thành phố chưa phù hợp; việc giải ngân chi đầu tư XDCB, giải ngân vốn các chương trình mục tiêu quốc gia còn chậm v.v.. Những kiến nghị sau giám sát của các Đoàn đại biểu Quốc hội được UBND tỉnh cũng như các ngành liên quan tiếp thu và có biện pháp kịp thời khắc phục.

Để góp phần nâng cao chất lượng công tác giám sát nói chung và giám sát về ngân sách nhà nước trên địa bàn nói riêng đạt kết quả tốt, đặc biệt là sau khi nước ta đã gia nhập WTO,   Quốc hội cũng cần tạo điều kiện thường xuyên tổ chức tập huấn nâng cao năng lực chuyên môn của các vị đại biểu Quốc hội về vấn đề tài chính ngân sách để góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát trong lĩnh vực này, cũng như nâng cao chất lượng các quyết định của Quốc hội trong lĩnh vực ngân sách nhà nước. Bồi dưỡng kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ cơ bản về việc lập dự toán, phân bổ ngân sách, quyết toán ngân sách và quy trình giám sát ngân sách cho các đại biểu Quốc hội, các chuyên viên giúp việc Đoàn đại biểu Quốc hội trong quá trình thực hiện công việc giám sát ngân sách. Cần có những qui định cụ thể về chế độ cung cấp thường xuyên thông tin về vấn đề tài chính ngân sách cho Đại biểu Quốc hội, không chỉ trong thời gian diễn ra kỳ họp mà ngay cả thời gian giữa các kỳ họp, giúp đại biểu hiểu rõ hơn tình hình ngân sách cả ở tầm vi mô và vĩ mô. Mặt khác, Đoàn đại biểu Quốc hội cũng cần có thêm cán bộ có trình độ chuyên môn sâu giúp việc. Việc hợp nhất Văn phòng Đoàn đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân theo Nghị quyết số 545/2007/UBTVQH12 ngày 11/12/2007 của UBTVQH khoá XII như hiện nay cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc tăng cường cán bộ giúp việc cho các Đoàn giám sát. 

Mặt khác, để nền tài chính quốc gia ngày càng vững mạnh, minh bạch và công khai, hạn chế lãng phí, thất thoát, chống tiêu cực đảm bảo việc sử dụng ngân sách ngày càng hiệu quả cũng như đảm bảo thực quyền của Quốc hội, thì việc phối hợp chặt chẽ giữa Uỷ ban Tài chính ngân sách, Kiểm toán Nhà nước, các đơn vị liên quan và địa phương với Hội đồng Dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội là hết sức quan trọng để thực hiện giám sát ngân sách.  Hàng năm Uỷ ban Tài chính ngân sách của Quốc hội nên có chương trình tổng thể về giám sát ngân sách nhà nước ở tầm vĩ mô, đồng thời hướng dẫn các Đoàn đại biểu Quốc hội địa phương về những vấn đề trọng tâm cần thực hiện khi thực hiện giám sát về ngân sách nhà nước trên địa bàn, thì hoạt động giám sát của các Đoàn đại biểu sẽ có hiệu quả hơn, tạo được sự thống nhất cao hơn trong toàn bộ hoạt động giám sát của Quốc hội.

Tuy các văn bản pháp luật đã qui định khá đầy đủ về quyền giám sát của Quốc hội nói chung và của Đoàn đại biểu Quốc hội nói riêng; Luật Ngân sách nhà nước cũng có những điều khoản qui định khá cụ thể về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND trong lĩnh vực ngân sách, tài chính, nhưng lại không có điều khoản nào qui định quyền hạn nhiệm vụ của Đoàn đại biểu Quốc hội về thực hiện việc giám sát ngân sách nhà nước trên địa bàn. Do đó, hoạt động này của Đoàn đại biểu Quốc hội ở địa phương đang diễn ra trên cơ sở vận dụng những qui định tương đương. Luật Ngân sách nhà nước qui định rất cụ thể về nhiệm vụ, quyền hạn của Quốc hội nói chung, của UBTVQH, của Hội đồng Dân tộc, của các Uỷ ban của Quốc hội trong quá trình xây dựng, phân bổ, quyết định những vấn đề cụ thể trong ngân sách nhà nước ở tầm vĩ mô, tuy nhiên, trong Luật cũng không hề có qui định nào về quyền hạn, nhiệm vụ riêng cho Đoàn đại biểu Quốc hội trong vấn đề này. Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội cũng qui định khá rõ về chức năng giám sát của Quốc hội, UBTVQH, Hội đồng Dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội và cho Đoàn đại biểu Quốc hội mà Luật Ngân sách nhà nước lại không có những qui định tương tự. Chúng ta cần có sự sửa đổi, bổ sung những điều khoản thích hợp về vấn đề này. Như vậy, sẽ xác định rõ hơn cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động giám sát của Đoàn đại biểu Quốc hội trong lĩnh vực ngân sách nhà nước trên địa bàn.