Công nghệ thông tin và truyền thông đã, đang và ngày càng phát triển đa dạng và nhanh chóng ở hầu hết các nước trên thế giới. Phát biểu khai mạc hội thảo, Thứ trưởng Hoàng Thế Liên nhấn mạnh vai trò quan trọng của công nghệ thông tin và truyền thông trong đời sống kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ thông tin mở ra nhiều cơ hội cho sự phát triển và thịnh vượng nhưng cũng đặt ra không ít những thách thức về mặt pháp lý cần phải giải quyết. Những thách thức về mặt pháp lý mà sự phát triển công nghệ thông tin đặt ra dưới nhiều góc độ: bảo đảm an toàn pháp lý cho các giao dịch thương mại điện tử, bảo vệ dữ liệu cá nhân được trao đổi trên các phương tiện điện tử, phòng chống tội phạm mạng. Đây cũng là những nội dung được các chuyên gia, các đại biểu thảo luận tại Hội thảo.

Các quy định pháp luật quốc tế và Việt Nam về thương mại điện tử

Trong bài tham luận của mình, TS. Herve Jacquemin, giảng viên trường Đại học Namur (Bỉ) đã phân tích các quy định của pháp luật Châu Âu nhằm bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng khi thực hiện các giao dịch thương mại điện tử. Sở dĩ có sự can thiệp của pháp luật là do sự bất bình đẳng giữa các bên khi dịch vụ được tiến hành qua mạng. Thế yếu của người tiêu dùng so với nhà cung cấp dịch vụ bắt nguồn từ phương thức giao kết hợp đồng (như qua fax, điện thoại, thư, trên trang web, qua e-mail), ngoài ra người tiêu dùng có thể thiếu thông tin về dịch vụ hoặc sản phẩm nào đó do việc mua bán được tiến hành qua mạng. Đã có nhiều biện pháp được triển khai để bảo vệ người tiêu dùng như: pháp luật quy định họ có quyền rút lui khỏi hợp đồng; tăng cường nghĩa vụ cung cấp thông tin, ví dụ như những thông tin liên quan đến người bán, đến sản phẩm, dịch vụ là đối tượng của hợp đồng…; và gia tăng các quy định về hình thức, nghĩa là nhà cung cấp có nghĩa vụ thông báo cho người tiêu dùng biết điều kiện hợp đồng cũng như các thông tin khác trên giấy hoặc các loại vật liệu có khả năng bảo quản lâu dài trước khi người tiêu dùng chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng…

Tuy nhiên, theo TS. Herve Jacquemin, pháp luật Châu Âu vẫn còn thiếu các quy định nhằm điều chỉnh các giao dịch giữa những người tiêu dùng với nhau qua mạng, các giao dịch liên quan đến các nội dung số hóa như: tải phim, ảnh, phần mềm hay các giao dịch thương mại điện tử với người trong độ tuổi vị thành niên.

Về lĩnh vực này, ông Eric Caprioli, chuyên gia Ủy ban Pháp luật thương mại quốc tế của Liên hợp quốc (UNCITRAL) cho rằng luật mẫu về thương mại điện tử đã được UNCITRAL ban hành ngày 12/6/1996 có thể coi là cơ sở của luật thương mại điện tử quốc tế. Luật mẫu đã xây dựng khung pháp lý cho hoạt động thương mại điện tử dựa trên phương pháp xác định chức năng của các khái niệm cơ bản trong thương mại như: văn bản, bản gốc và chữ ký.

Ở Việt Nam, hiện nay Luật Giao dịch điện tử năm 2005 và Luật Công nghệ thông tin năm 2006 điều chỉnh tương đối toàn diện những khía cạnh liên quan đến ứng dụng công nghệ thông tin và thương mại điện tử trong các hoạt động kinh tế - xã hội. Kết quả điều tra khảo sát hiện trạng phát triển thương mại điện tử năm 2008 cho thấy thương mại điện tử Việt Nam đang dần chuyển sang một giai đoạn phát triển mới. Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Anh Sơn, Phó Vụ trưởng Vụ pháp chế, Bộ Công thương thực tế phát triển thương mại điện tử cho thấy vẫn còn nhiều khó khăn trở ngại mà tất cả các bên liên quan từ các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp đến người tiêu dùng cần khắc phục. Ông Sơn đề xuất các biện pháp như: đẩy mạnh triển khai các văn bản pháp luật về thương mại điện tử, hỗ trợ mạnh mẽ các doanh nghiệp ứng dụng thương mại điện tử; đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến và đào tạo chính quy thương mại điện tử; tăng cường hợp tác quốc tế về thương mại điện tử…

Quyền được bảo vệ dữ liệu cá nhân

Ngày nay, công nghệ thông tin phát triển rất nhanh chóng, đem lại nhiều tiện ích cho người sử dụng và đóng vai trò ngày càng quan trọng trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, tuy nhiên, nó cũng kéo theo những rủi ro nhất định như: cơ sở dữ liệu mà các tổ chức, doanh nghiệp sử dụng trong các hoạt động của mình dễ có nguy cơ bị phát tán một cách không kiểm soát được. Ngoài ra, trong bối cảnh Internet được sử dụng phổ biến như hiện nay, việc người sử dụng tham gia các diễn đàn trên mạng đã khai báo các thông tin cá nhân nhưng lại không có quy định pháp lý nào giúp bảo vệ những dữ liệu cá nhân của họ.

Bà Sophie Vulliet Tarvienier, Trưởng ban Pháp lý, Hợp tác quốc tế và thẩm tra, Ủy ban quốc gia Tin học và Quyền tự do Pháp, đã đưa ra ví dụ: tháng 11/2008, tại Anh, Văn phòng thuế và thu nhập Anh (HMRC) đã để mất đĩa chứa dữ liệu cá nhân của 25 triệu người sử dụng Anh, kéo theo việc các thông tin cá nhân của người sử dụng như tài khoản ngân hàng, địa chỉ lưu trú đã bị tiết lộ ra ngoài.

Thực tế trên đã đặt ra vấn đề cần phải thiết lập một khung pháp lý chặt chẽ nhằm bảo vệ dữ liệu cá nhân. Theo bà Sohie Vulliet, trong 20 năm trở lại đây, có nhiều văn bản quy định các nguyên tắc về bảo vệ dữ liệu cá nhân như Chỉ thị số 95/46/EC về bảo vệ cá nhân liên quan đến vấn đề xử lý dữ liệu cá nhân, các nguyên tắc cơ bản của Tổ chức hợp tác phát triển kinh tế châu Âu (OECD) về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Các nguyên tắc cơ bản về bảo vệ dữ liệu cá nhân bao gồm: thứ nhất, mục đích của việc thu thập dữ liệu cá nhân phải hợp pháp; thứ hai, việc thu thập dữ liệu cá nhân phải được thực hiện một cách hiệu quả, dữ liệu phải phù hợp, có liên quan; thứ ba, thời gian lưu trữ có giới hạn; thứ tư, nguyên tắc về nghĩa vụ bảo đảm an ninh dữ liệu; thứ năm, các cá nhân liên quan có một số quyền như: quyền được thông tin, quyền phản đối, quyền tiếp cận.

Ở Pháp, Ủy ban quốc gia Tin học và Quyền tự do là một cơ quan hành chính độc lập có chức năng, nhiệm vụ của một cơ quan bảo vệ dữ liệu. Nhiệm vụ cụ thể của cơ quan này là thông tin và tư vấn cho cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng; kiểm tra các tập tin và xử lý dữ liệu, trong đó có khai báo các tập tin và kiểm tra tại chỗ; áp dụng các biện pháp xử phạt trong trường hợp vi phạm pháp luật.

Ở Việt Nam chưa có bất cứ một quy định pháp luật nào điều chỉnh vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân. Ông Phillipe Martin, Tổng giám đốc Mediapost Việt Nam, với nhiều năm kinh nghiệm làm việc liên quan tới dữ liệu cá nhân tại Việt Nam cho rằng dữ liệu cá nhân ở Việt Nam tương đối nghèo nàn, tản mạn và không được bảo mật. Người có dữ liệu không dám cho thuê hoặc bán dữ liệu, đồng thời dữ liệu không được bảo vệ khỏi sự sao chép nên các doanh nghiệp Việt Nam không muốn xây dựng dữ liệu tầm quốc gia. Chính vì vậy, việc xây dựng khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân ở Việt Nam là hết sức cần thiết.

Tội phạm mạng

Hiện nay, tội phạm sử dụng công nghệ cao đã vượt qua phạm vi lãnh thổ, mang tính liên kết phạm tội đa quốc gia, do đó cần bảo đảm tính hài hòa giữa luật pháp trong nước và chuẩn mực quốc tế trong việc xử lý loại hình tội phạm này.

Ông Nguyễn Công Hồng - Vụ trưởng Vụ Pháp luật hành chính - hình sự, Bộ Tư pháp đã trình bày những sửa đổi, bổ sung một số tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin của Bộ luật Hình sự. Theo đó, Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự được thông qua vào 19/6/2009, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2010 đã có 3 điều khoản sửa đổi (điều 224,225 và 226), bổ sung 2 điều khoản (226a và 226b).

Theo ông Hồng, công nghệ thông tin là một lĩnh vực thuộc về kỹ thuật rất phức tạp và thay đổi nhanh chóng nên việc nghiên cứu hoàn thiện các quy định về tội phạm trong lĩnh vực này cần tiến hành thận trọng và phải có thời gian. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện nay chưa có đầy đủ những quy định pháp lý về loại hình tội phạm này, hoặc có nhưng chủ yếu ở luật nội dung. Tính đến thời điểm này, hầu như chưa có vụ nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các điều khoản 224, 225, 226 của Bộ luật Hình sự bởi lẽ do đặc thù của loại hình tội phạm này nên khi đưa ra xét xử theo đúng thủ tục tố tụng hình sự lại rất khó.

Ông Alexsander Seger, Trưởng ban tội phạm kinh tế, Vụ pháp chế và quyền con người, Hội đồng châu Âu cho biết, Hội đồng châu Âu sẽ nghiên cứu về vấn đề mở các chương trình đào tạo cho các thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên của Việt Nam để phục vụ công tác xử lý tội phạm mạng được tốt hơn.

Về vấn đề này, ông Christophe Desriac, đại diện công ty Microsoft Việt Nam cho rằng, trong những năm qua, Chính phủ Việt Nam đã rất nỗ lực trong việc ngăn chặn tình trạng vi phạm bản quyền song hiệu quả vẫn còn hạn chế do thiếu nhân lực. Ngoài ra, chế tài chủ yếu là xử lý vi phạm hành chính, số tiền bị xử phạt quá nhỏ, đặc biệt là đối với các doanh nghiệp, nên tính răn đe chưa cao.

Trong bối cảnh quá trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ như hiện nay, khi mà công nghệ thông tin và truyền thông ngày càng phát triển nhanh chóng và đa dạng, việc phân tích mổ xẻ những thách thức về mặt pháp lý của sự phát triển công nghệ thông tin và truyền thông nhằm tìm ra cơ chế pháp luật phù hợp để đối phó với các thách thức đó là hết sức cần thiết. Tuy nhiên, để đối phó một cách hiệu quả với những thách thức trên, việc các quốc gia phối hợp với nhau nhằm đưa ra các quy định chung trong việc phòng chống tội phạm về công nghệ thông tin là giải pháp thích hợp và phù hợp với xu thế toàn cầu hóa.