Phiên họp thứ 32 (từ ngày 20 đến 26 tháng 7 năm 2010) diễn ra trong bối cảnh Quốc hội vừa kết thúc Kỳ họp thứ bảy, do đó, nhiều nội dung liên quan được Ủy ban thường vụ Quốc hội (UBTVQH) thảo luận, cho ý kiến, như: đánh giá kết quả Kỳ họp thứ bảy Quốc hội khóa XII; cho ý kiến về một số vấn đề lớn, còn có ý kiến khác nhau của 5 dự án luật đã được Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp Quốc hội là Luật viên chức; Luật tố tụng hành chính; Luật thuế bảo vệ môi trường; Luật khoáng sản (sửa đổi); Luật thanh tra (sửa đổi). Ngoài ra, UBTVQH cũng thảo luận và cho ý kiến bước đầu về việc chuẩn bị Kỳ họp thứ tám, Quốc hội khóa XII; cho ý kiến về kế hoạch và nội dung tổng kết nhiệm kỳ Quốc hội khóa XII và chuẩn bị kỷ niệm 65 năm Quốc hội Việt Nam (6/1/1946 – 6/1/2011).

UBTVQH đánh giá kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XII

Đánh giá về Kỳ họp thứ 7 Quốc hội khóa XII, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phú Trọng khẳng định: Kỳ họp thứ 7 của Quốc hội là một kỳ họp “có chất lượng cao”, “thật sự dân chủ”, “để lại ấn tượng sâu sắc đối với cử tri cả nước”. Chất lượng hoạt động của Quốc hội tại Kỳ họp được nâng lên rõ rệt, các đại biểu Quốc hội thảo luận sôi nổi, tâm huyết, phản ánh đúng ý kiến, kiến nghị của cử tri, nhân dân cả nước và của dư luận xã hội.

Không thể phủ nhận rằng, một kỳ họp được đánh giá “ấn tượng” trước hết là do Chương trình kỳ họp được xây dựng chính xác, hợp lý, bao quát đầy đủ những nội dung quan trọng thuộc chức năng, nhiệm vụ của Quốc hội như: xem xét, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, giám sát tối cao, xem xét vấn đề nhân sự...

Tuy nhiên, điều đáng mừng hơn của kỳ họp thứ 7 so với các kỳ họp khác chính là việc kỳ họp thứ 7 đã mang hơi thở cuộc sống của nhân dân, gắn kết ngày càng chặt chẽ giữa ý chí nhân dân và tinh thần trách nhiệm của các đại biểu Quốc hội khi thảo luận, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, như: Dự án đường sắt cao tốc Hà Nội - TP Hồ Chí Minh; Đồ án quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Phát biểu tại phiên họp, các Ủy viên UBTVQH đều ghi nhận những thành quả ấn tượng của kỳ họp thứ 7. Đặc biệt, việc Quốc hội chưa thông qua dự án đường sắt cao tốc Hà Nội – thành phố Hồ Chí Minh được nhiều ủy viên UBTVQH đánh giá là “một bước tiến dân chủ quan trọng”.

 Đây là một dự án rất lớn, có mối quan hệ, tác động nhiều mặt, được cử tri và dư luận xã hội đặc biệt quan tâm. Đây cũng là dự án mà Chính phủ rất tâm huyết, trình Quốc hội với mong muốn Quốc hội sẽ thông qua chủ trương tại kỳ họp. Tuy nhiên, theo đánh giá của nhiều đại biểu Quốc hội thì, dự án có tác động rất lớn tới xã hội nhưng chưa được Chính phủ chuẩn bị chín muồi. Trong bối cảnh tình hình kinh tế thế giới có những biến động khôn lường, có tác động tới Việt Nam, cùng với con số nợ Chính phủ không nhỏ mà Chính phủ báo cáo thì việc Quốc hội cân nhắc chưa thông qua siêu dự án với số vốn đầu tư lên tới 56 tỉ USD – chiếm hơn ½ GDP phản ánh đúng ý nguyện của nhân dân trước những quyết sách mang tính quan trọng, ảnh hưởng đến tương lai của quốc gia. Tham dự phiên họp, Phó Chủ tịch Uỷ ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Nguyễn Văn Pha cũng cho rằng, quyết định này đã “thể hiện tinh thần trách nhiệm cao của Quốc hội  trước quốc dân đồng bào”.

UBTVQH nhất trí đánh giá, “Kỳ họp thứ bảy đã thành công tốt đẹp, có nhiều đổi mới, thực sự dân chủ, hoàn thành toàn bộ chương trình đề ra với khối lượng công việc lớn, nhiều nội dung quan trọng về công tác lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng, đảm bảo chất lượng, hiệu quả, được cử tri và nhân dân cả nước đồng tình. Kết quả của kỳ họp góp phần tích cực hoàn thiện hệ thống pháp luật, thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh; tiếp tục đổi mới, cải tiến, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của Quốc hội trong thời gian tới”.

Dự án Luật tố tụng hành chính: Cần đổi mới mạnh mẽ về tố tụng hành chính

Dự án Luật Tố tụng hành chính được cho ý kiến lần đầu tại Kỳ họp thứ bảy của Quốc hội khóa XII. Đây là dự án luật rất quan trọng, liên quan đến quyền tự do dân chủ của công dân và nằm trong lộ trình của cải cách tư pháp và cải cách hành chính. Chính vì vậy, dự án luật rất được cử tri và nhân dân trông chờ và ngay trong phiên họp xin ý kiến UBTVQH, dự luật đã nhận được nhiều ý kiến phản hồi từ phía các đại biểu Quốc hội cũng như phản hồi của nhiều Ủy viên UBTVQH. Đặc biệt là các vấn đề liên quan tới điều kiện khởi kiện vụ án hành chính (Điều 67 dự án Luật); Quyền khiếu nại, khiếu kiện đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính (Điều 25 dự án Luật); các khiếu kiện hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án; thi hành bản án hành chính (Điều 159 dự án Luật)….

Điều 67 Dự án luật (quy định về điều kiện khởi kiện vụ án hành chính) là một trong những nội dung được thảo luận sôi nổi tại phiên họp, nhất là đây lại là nội dung còn có ý kiến khác nhau giữa cơ quan soạn thảo và Ủy ban thẩm tra. Theo cơ quan soạn thảo, đối với các khiếu kiện về hành vi hành chính, khiếu kiện về một số loại việc có tính chuyên môn sâu như: lĩnh vực thuế, sở hữu trí tuệ,… lĩnh vực mà luật chuyên ngành quy định phải qua thủ tục khiếu nại tại cơ quan hành chính trước khi khởi kiện ra Tòa án; khiếu kiện về danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội và danh sách cử tri bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân thì phải qua thủ tục khiếu nại tại cơ quan hành chính trước khi khởi kiện tại Tòa án, còn đối với các khiếu kiện khác thì có thể khởi kiện ngay ra Tòa án. Theo lý giải của cơ quan soạn thảo, đối với một số loại việc phải qua thủ tục khiếu nại trước khi khởi kiện ra Tòa án là để cơ quan hành chính có điều kiện tự xem xét lại quyết định, hành vi của mình và đương sự có điều kiện thu thập thêm tài liệu, chứng cứ để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình cũng như tạo điều kiện thuận lợi cho Tòa án khi giải quyết vụ án.

Tuy nhiên, theo ý kiến của cơ quan thẩm tra dự luật là Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, tổ chức, cá nhân nếu không đồng ý với quyết định hành chính, hành vi hành chính thì có thể khởi kiện vụ án hành chính ra Tòa án, không đặt ra điều kiện về việc cá nhân, tổ chức đó phải khiếu nại đến cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại lần đầu rồi mới có quyền khởi kiện ra Tòa án. Theo Ủy ban Tư pháp, nếu tổ chức, cá nhân lựa chọn việc khiếu nại tại cơ quan hành chính thì khi hết thời hạn giải quyết theo quy định mà khiếu nại không được giải quyết hoặc được giải quyết nhưng họ không đồng ý với quyết định giải quyết khiếu nại lần đầu (hoặc giải quyết lần hai) thì họ vẫn có quyền khởi kiện vụ án tại Tòa án. Quy định như vậy sẽ đáp ứng được yêu cầu mở rộng quyền khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án, tạo điều kiện cho tổ chức, cá nhân được tự do lựa chọn cách thức giải quyết khiếu nại, khiếu kiện, mở rộng dân chủ trong xã hội, giảm bớt áp lực cho các cơ quan hành chính nhà nước. Mặt khác, khi giải quyết vụ án hành chính, Tòa án phải xem xét, nghiên cứu toàn diện, khách quan vụ án, thu thập, đánh giá các chứng cứ, kể cả việc trưng cầu ý kiến tư vấn của các nhà chuyên môn, chuyên gia… trong tất cả các lĩnh vực để làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án trước khi ra bản án, quyết định. Việc căn cứ vào tính chất chuyên môn của loại khiếu kiện để quy định loại việc này phải được xem xét giải quyết tại cơ quan hành chính trước khi khởi kiện tại Tòa án vừa không có cơ sở khoa học vừa không có ý nghĩa thực tiễn, làm hạn chế quyền tự do lựa chọn của công dân, thời gian giải quyết vụ việc bị kéo dài và mất đi ý nghĩa của việc mở rộng thẩm quyền của Tòa án được quy định tại Điều 25 của dự án Luật (Quyền khiếu nại, khiếu kiện đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính). Đây được coi là bước đổi mới căn bản về điều kiện, cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính ở nước ta theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Tán thành với lý giải của Ủy ban thẩm tra, các Ủy viên UBTVQH cho rằng, cần đổi mới mạnh mẽ về tố tụng hành chính và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân khi khởi kiện các vụ án tại Tòa án hành chính. Để khắc phục những bất cập, tồn tại hiện nay, nên cho công dân có quyền khởi kiện trực tiếp nếu công dân thấy quyết định hành chính, hành vi hành chính đó là trái pháp luật và gây thiệt hại cho công dân. Việc quy định như vậy, theo UBTVQH, là tạo cho công dân có quyền được lựa chọn những phương thức để bảo vệ và mở rộng khả năng bảo vệ quyền của công dân, phù hợp với tinh thần cải cách của chúng ta.

Điều 159 Dự thảo Luật quy định về thi hành bản án hành chính cũng nhận được nhiều tranh luận của các Ủy viên UBTVQH. Nếu cơ quan soạn thảo và Ủy ban thẩm tra đều thống nhất quy định cơ chế để các quyết định trong các bản án hành chính được thi hành theo hướng giao cho cơ quan thi hành án dân sự thuộc Bộ Tư pháp thì một số Ủy viên UBTVQH lại lo ngại, như Trưởng ban dân nguyện Trần Thế Vượng phân tích: “giao cho cơ quan thi hành án dân sự sẽ dẫn tới bế tắc vì “không dám yêu sách” đối với người ra quyết định hành chính là bộ trưởng, chủ tịch tỉnh, chủ tịch huyện…”. Chánh án TAND Tối cao Trương Hòa Bình cũng đặt ra tình huống “Bộ trưởng Bộ Tư pháp ra quyết định sai, Tổng cục trưởng Tổng cục Thi hành án là cấp dưới có dám cưỡng chế cấp trên thi hành án?”. Chủ nhiệm Ủy ban pháp luật của Quốc hội Nguyễn Văn Thuận cũng chỉ ra việc cơ quan thi hành án dân sự khó yêu cầu thực hiện trách nhiệm công vụ như hủy, thay thế, tạm dừng quyết định hành chính khi lâu nay chỉ xử lý “tiền, tài sản”.

Với nhiều ý kiến chưa ngã ngũ về quy định này, Phó Chủ tịch Quốc hội Uông Chu Lưu yêu cầu các cơ quan soạn thảo, thẩm tra tiếp tục lấy thêm các ý kiến, đặc biệt của Ban Chỉ đạo Trung ương về cải cách tư pháp để hoàn thiện dự luật trước khi dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp cuối năm nay.

Cũng tại phiên họp, UBTVQH đã xem xét báo cáo của Ban dân nguyện của UBTVQH về kết quả nghiên cứu và quá trình giải quyết khiếu nại của các cơ quan có thẩm quyền đối với khiếu nại của bà Tạ Thị Liên và bà Nguyễn Thị Phương Dung; cho ý kiến về  quy hoạch tổng thể cơ sở vật chất phục vụ hoạt động của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, các cơ quan của UBTVQH và Văn phòng Quốc hội; dự án xây dựng cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin cho Ban thư ký Quốc hội Campuchia.