Sự cần thiết ban hành Luật An toàn thực phẩm

Thay mặt cơ quan soạn thảo, PGS TS  Nguyễn Công Khẩn - Cục trưởng Cục An toàn vệ sinh thực phẩm, Bộ Y tế đã trình bày sự cần thiết ban hành Luật An toàn thực phẩm: thực phẩm luôn là một trong những vấn đề quan trọng nhất đặt ra đối với toàn nhân loại. Để sinh sống được một cách bình thường, tất cả mọi người đều cần đến thực phẩm - thực phẩm an toàn. Do đó, chất lượng thực phẩm, đặc biệt là chất lượng an toàn thực phẩm, luôn được cộng đồng đặc biệt quan tâm. Nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của vấn đề an toàn thực phẩm, Đảng, Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản quan trọng như: Pháp lệnh Vệ sinh an toàn thực phẩm năm 2003; Nghị quyết số 46-NQ/TW ngày 25 tháng 02 năm 2005 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khoẻ nhân dân trong tình hình mới; Kết luận số 43-KL/TW của Bộ Chính trị về ba năm thực hiện Nghị quyết số 46-NQ-TW; Nghị quyết số 34/2009/NQ-QH12 ngày 19 tháng 6 năm 2009 của Quốc hội về đẩy mạnh thực hiện chính sách pháp luật về quản lý chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm... Những văn bản này đã đưa ra những biện pháp quan trọng nhằm bảo đảm thực hiện có hiệu quả công tác an toàn thực phẩm trong toàn xã hội.

Tuy nhiên, trải qua 5 năm thực hiện, Pháp lệnh Vệ sinh an toàn thực phẩm đã bộc lộ nhiều vướng mắc, hạn chế trong thực tiễn thi hành. Vì vậy, việc xây dựng Luật An toàn thực phẩm thay thế Pháp lệnh Vệ sinh an toàn thực phẩm (VSATTP) năm 2003 để tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm là một yêu cầu cấp thiết đồng thời cũng là một trong những ưu tiên trong việc thực hiện các cam kết gia nhập tổ chức Thương mại quốc tế (WTO). Đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đã cam kết thực hiện toàn diện Hiệp định về các biện pháp an toàn thực phẩm và kiểm dịch động vật, thực vật (SPS) ngay từ khi gia nhập.

Cơ quan quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm

Vấn đề thu hút nhiều đại biểu quan tâm đó là phân công quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Nội dung này đã được quy định trong Pháp lệnh VSATTP năm 2003 và các văn bản hướng dẫn thi hành; tuy nhiên, khi phân công, phối hợp thực hiện vẫn còn chồng chéo trên thực tế. Hiện nay, có 5 Bộ chịu trách nhiệm chính trong chuỗi cung cấp thực phẩm, đó là: sản phẩm từ đồng ruộng sau sơ chế do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; Quá trình chế biến sản phẩm tại nhà máy do Bộ Công Thương; Công nhận quy chuẩn kỹ thuật do Bộ Khoa học - Công nghệ; Giám sát đưa hàng hóa vào lưu thông do Tổng cục Hải quan và Bộ Y tế chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về chất lượng vệ sinh an toàn thực phẩm. Rõ ràng, việc quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm là vấn đề gây nhiều tranh cãi trong nhiều năm vẫn chưa được giải quyết. Câu hỏi: làm thế nào để giảm bớt đầu mối quản lý trong lĩnh vực này và xác định rõ phân công quản lý Nhà nước về an toàn thực phẩm giữa các bộ, các ngành để tránh tình trạng chồng chéo trong quản lý dẫn đến việc đùn đẩy trách nhiệm “cha chung không ai khóc – ai cũng chịu trách nhiệm nhưng cuối cùng không ai chịu trách nhiệm gì” đến nay vẫn chưa có câu trả lời thỏa đáng. Nhìn ra các nước phát triển, chúng ta thấy, ngay từ những năm 90 của thế kỷ trước họ đã dần chuyển hướng từ kiểm soát sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát  toàn bộ quá trình sản xuất “từ trang trại đến bàn ăn”. Cùng với việc kiểm soát theo phương thức này, các nước tăng cường năng lực cho các tổ chức quản lý an toàn thực phẩm của  nước mình bảo đảm quản lý toàn bộ chuỗi sản xuất thực phẩm. Nhìn chung các nước đều giao trách nhiệm quản lý an toàn thực phẩm (ATTP) cho nhiều Bộ, ngành khác nhau, chỉ một số ít các nước thành lập cơ quan quản lý ATTP độc lập thuộc Chính phủ. Vì vậy, để có được sự phân công quản lý phù hợp, trong Dự án Luật cần quy định theo hướng: phân công quản lý theo nhóm sản phẩm; phân công theo công đoạn sản xuất thực phẩm; kết hợp phân công theo nhóm sản phẩm và công đoạn sản xuất thực phẩm.

Tại Điều 52 của Dự thảo Luật quy định: “Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về ATTP và Bộ trưởng Bộ Y tế có trách nhiệm giúp Chính phủ thực hiện thống nhất quản lý Nhà nước về ATTP và trực tiếp quản lý nhà nước về ATTP  trong phạm vi chức năng được giao”. Ông Đỗ Gia Phan, Tổng thư ký Hội tiêu chuẩn và bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cho rằng: quy định như vậy, trách nhiệm của Bộ Y tế vẫn rất mơ hồ. Cần phải giao cho Bộ Y tế chịu trách nhiệm chính và toàn diện về quản lý nhà nước về ATTP. Khi có một vụ việc nào xảy ra dù là thuộc khâu nào, thuộc phạm vi bộ nào thì Bộ Y tế vẫn phải chịu trách nhiệm. Bộ Y tế phải phát hiện, thanh tra, kiểm tra và xử lý với sự tham gia của bộ chuyên ngành. Bộ Y tế có quyền và trách nhiệm điều phối hoạt động của các bộ chuyên ngành trong lĩnh vực ATTP. Điều này không vi phạm nguyên tắc bình đẳng giữa các bộ vì đã có Luật quy định. Bộ Y tế có quyền và trách nhiệm thông báo thực hiện, theo dõi việc thực hiện cho đến kết quả cuối cùng. Điều này cũng dễ dàng hơn cho doanh nghiệp, cá nhân tham gia sản xuất kinh doanh thực phẩm, khi có việc chỉ cần liên hệ với Bộ Y tế là có thể giải quyết được công việc một cách nhanh gọn.

Thanh tra, kiểm tra về an toàn thực phẩm

Theo đánh giá của một số đại biểu, Dự thảo Luật lần này quy định còn chưa xác định rõ được thế nào là “kiểm tra ATTP”, thế nào là “thanh tra ATTP”. Các đại biểu đề nghị cần quy định rõ hơn, tách bạch về chủ thể, về đối tượng, về phương thức của kiểm tra ATTP, thanh tra ATTP.  

Vai trò của hiệp hội và trách nhiệm của người tiêu dùng trong ATTP

Các ý kiến tham luận tại hội thảo cũng đã phân tích vai trò của hiệp hội trong lĩnh vực ATTP. PGS, TS Trần Đáng - Chủ tịch hiệp hội thực phẩm chức năng Việt Nam phân tích: hiệp hội là những người hiểu sâu nhất về lĩnh vực thuộc phạm vi hoạt động của mình. Các hiệp hội còn ban hành các tiêu chuẩn chất lượng của các sản phẩm của hiệp hội mình. Vì vậy, Nhà nước nên chuyển giao một số chức năng cho hội để giảm bớt gánh nặng về quản lý hành chính. Cùng quan điểm với PGS,TS Trần Đáng, GS,TS Phan Thị Kim - Chủ tịch Hội khoa học kỹ thuật An toàn thực phẩm kiến nghị: trong Dự án Luật cần bổ sung thêm 1 điều tại Chương IX để quy định vai trò của các tổ chức xã hội trong lĩnh vực bảo đảm an toàn thực phẩm.

Ông Đỗ Gia Phan cũng cho rằng, Luật An toàn thực phẩm với mục đích cuối cùng là bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tuy nhiên không vì lẽ đó mà người tiêu dùng không có trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm. Bởi lẽ, thực phẩm có sạch nhưng người sử dụng không tuân thủ những quy tắc vệ sinh tối thiểu trước khi ăn uống thì vẫn có thể có nguy cơ nhiễm bẩn, ngộ độc... Và, người tiêu dùng có “trăm tai ngàn mắt”, họ là người mua và sử dụng thực phẩm nên không có gì là che giấu được họ. Vì vậy, để bảo đảm tính thực thi, thì Dự án Luật An toàn thực phẩm nên bổ sung các quy định về trách nhiệm của người tiêu dùng về ATTP. Họ cần được tham gia nhiều hơn, chủ động hơn trong lĩnh vực ATTP.

Kết luận Hội thảo, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và môi trường, GS TSKH Đặng Vũ Minh đánh giá cao các bài tham luận và các ý kiến phát biểu tại hội thảo. Các ý kiến đóng góp sẽ được Cơ quan soạn thảo và Cơ quan thẩm tra nghiên cứu, tiếp thu để tiếp tục chỉnh lý và hoàn thiện Dự án luật trước khi trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp thứ 7 Quốc hội khóa XII.