1. Đặt vấn đề

Ở hầu hết các nước trên thế giới, giải thích pháp luật là một đòi hỏi tất yếu trong đời sống xã hội, bởi lẽ luật do cơ quan lập pháp ban hành không bao giờ được áp dụng một cách trực tiếp để giải quyết các vụ việc trong thực tế, do văn bản luật thường mang tính khái quát cao, nhiều quy định có tính nguyên tắc, chung chung, khó áp dụng trong thực tiễn. Giải thích luật có thể được tiến hành bởi cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp hoặc các nhà nghiên cứu luật học, người làm công tác giảng dạy… Kết quả của hoạt động giải thích luật có giá trị pháp lý khác nhau. Ở Việt Nam, pháp luật quy định giải thích luật thuộc thẩm quyền của Uỷ ban thường vụ Quốc hội (UBTVQH). Giải thích luật của UBTVQH là giải thích chính thức. Giải thích luật được coi là giải thích chính thức phải thoả mãn các điều kiện: (1) được thực hiện bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền; (2) có hiệu lực pháp lý bắt buộc và (3) được ghi nhận trong văn bản giải thích[1]. Tuy nhiên, trong thực tế, hoạt động giải thích luật ở Việt Nam lại được tiến hành chủ yếu bởi các cơ quan hành pháp và tư pháp, nhất là trong giải thích đạo luật hình sự, lĩnh vực mà đến nay, UBTVQH hầu như chưa thực hiện.

Trong điều kiện cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, giải thích đạo luật hình sự (ĐLHS) có ý nghĩa quan trọng về lý luận và thực tiễn. Về phương diện lý luận, giải thích ĐLHS góp phần không ngừng hoàn thiện và phát triển hệ thống pháp luật hình sự nước nhà. Đặc biệt, trong thực tiễn, nhiều giải thích ĐLHS của Toà án nhân dân tối cao (TANDTC) - cơ quan xét xử cao nhất - đóng vai trò là tiền thân của luật thực định[2]. Về phương diện thực tiễn, giải thích ĐLHS giúp cho việc tổ chức thực hiện và áp dụng pháp luật hình sự trên phạm vi toàn quốc được đúng đắn và thống nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho các Toà án xét xử đúng người, đúng tội, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.

2. Quan niệm và thực tiễn về giải thích đạo luật hình sự

Giải thích ĐLHS là việc làm rõ nội dung quy phạm pháp luật hình sự, qua đó bảo đảm sự nhận thức đúng đắn và áp dụng thống nhất pháp luật hình sự. Giải thích ĐLHS được tiến hành bằng các phương pháp giải thích khác nhau thông qua quá trình vận dụng tổng hợp các tri thức về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại, lịch sử và đặc biệt là tri thức khoa học pháp lý hình sự. Giải thích ĐLHS có thể là hoạt động của cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng đúng đắn và thi hành thống nhất pháp luật hình sự trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự trong thực tế.

    2.1. Hiện nay ở nước ta, các nhà luật học còn quan niệm khác nhau về giải thích chính thức ĐLHS. Quan niệm của các tác giả trong Giáo trình Luật Hình sự của các trường Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội đều cho rằng: Căn cứ vào chủ thể giải thích và giá trị pháp lý của sự giải thích, giải thích ĐLHS được phân chia thành giải thích chính thức, giải thích có tính chất khoa học và giải thích của cơ quan xét xử[3]. Theo quan niệm trên, giải thích ĐLHS của cơ quan xét xử không phải là giải thích chính thức. Một quan niệm khác của GS.TSKH Đào Trí Úc cho rằng: Theo chủ thể giải thích của sự giải thích đạo luật, các giải thích được chia ra thành giải thích chính thức (bao gồm giải thích chân chính, giải thích uỷ quyền, giải thích theo trường hợp, giải thích quy phạm) và giải thích không chính thức[4]   Theo GS.TSKH Đào Trí Úc thì giải thích ĐLHS của cơ quan xét xử là giải thích chính thức. Chúng tôi hoàn toàn đồng tình và cho rằng đây là quan niệm hợp lý hơn cả. Việc tồn tại những quan niệm khác nhau về giải thích chính thức ĐLHS ở Việt Nam hiện nay là bởi pháp luật Việt Nam chưa phản ánh kịp thời thực tiễn pháp luật, mà hệ luỵ của nó là sự chưa ghi nhận thẩm quyền giải thích luật của cơ quan xét xử trong Hiến pháp và Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

2.2. Giải thích ĐLHS của cơ quan xét xử ở nước ta không chỉ do các Thẩm phán tiến hành mà còn bao gồm cả Hội đồng Thẩm phán - cơ quan chuyên môn của TANDTC. Khi tiến hành xét xử các vụ án hình sự, Thẩm phán phải lựa chọn các quy phạm pháp luật hình sự phù hợp và giải thích chúng trong quá trình áp dụng. Sự giải thích của Thẩm phán chỉ có giá trị pháp lý bắt buộc trong phạm vi bản án đó. Tuy nhiên, trong thực tế các Toà án có thể căn cứ vào sự giải thích đó để hiểu về nội dung của điều luật đã được áp dụng trong vụ án đang giải quyết. Hiện nay, luật hình sự Việt Nam không thừa nhận sự giải thích luật của Thẩm phán trong một bản án có giá trị pháp lý bắt buộc đối với các vụ án xét xử sau đó. Nhưng trên thực tế việc TANDTC công bố các Quyết định Giám đốc thẩm của Hội đồng thẩm phán về các vụ án hình sự trên Tạp chí Tòa án nhân dân sẽ là tiền đề quan trọng để tiến tới việc thừa nhận “nguồn án lệ“ trong hệ thống pháp luật hình sự ở nước ta. Bên cạnh hoạt động giải thích luật thường xuyên của Thẩm phán, cơ quan xét xử (TANDTC) còn giải thích luật thông qua hoạt động hướng dẫn các Toà án áp dụng thống nhất pháp luật hình sự bằng việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật hình sự như Nghị quyết, Thông tư liên tịch hoặc các văn bản khác như Chỉ thị, Công văn. Sự giải thích ĐLHS của TANDTC trong trường hợp này có giá trị pháp lý bắt buộc đối với các toà án trên phạm vi toàn quốc. Thực tiễn hoạt động giải thích ĐLHS của TANDTC khiến những người có ý tưởng xây dựng một hệ thống pháp luật hình sự hoàn thiện và phát triển tương thích với hệ thống pháp luật trên thế giới cần phải quan niệm: giải thích ĐLHS của cơ quan xét xử là giải thích chính thức. Điều đó xuất phát từ những luận cứ khoa học sau đây:

Một là, về mặt lý luận: Xét các điều kiện để thừa nhận một giải thích luật là giải thích chính thức thì TANDTC có thẩm quyền giải thích ĐLHS khi được UBTVQH uỷ quyền. Tại Điều 91 Hiến pháp năm 1992 quy định: UBTVQH có thẩm quyền giải thích Hiến pháp, Luật, Pháp lệnh và Điều 52 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 1996 quy định: "Tuỳ theo tính chất, nội dung của vấn đề cần giải thích, UBTVQH giao cho Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội soạn thảo dự thảo Nghị quyết giải thích luật, pháp lệnh trình UBTVQH". Như vậy, căn cứ vào các quy định nêu trên, giải thích chính thức ĐLHS có thể là giải thích của cơ quan đã ban hành ra văn bản luật hoặc giải thích uỷ quyền do pháp luật quy định để một cơ quan có thẩm quyền giải thích một văn bản do cơ quan khác ban hành.^. Giải thích ĐLHS của cơ quan xét xử có hiệu lực pháp lý bắt buộc đối với tất cả các chủ thể áp dụng điều luật, giải thích đó được thể hiện trong các văn bản giải thích như Nghị quyết, Thông tư liên tịch, Bản án và được Nhà nước bảo đảm thực hiện.

Trong thực tế, sau khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1999 (BLHS), UBTVQH đã ban hành Nghị quyết số 229/2000/NQ- UBTVQH ngày 28/01/2000 của UBTVQH về việc triển khai thực hiện Mục 3 Nghị quyết số 32/1999/QH10 ngày 21/12/1999 của Quốc hội "về việc thi hành Bộ luật Hình sự", trong đó tại Mục 6 của Nghị quyết này quy định: "Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình hướng dẫn thi hành Nghị quyết này"[5]. Như vậy, theo quy định này thì giải thích chính thức ĐLHS có thể được thực hiện bởi các chủ thể là UBTVQH và các cơ quan được UBTVQH uỷ quyền cho soạn thảo Nghị quyết hoặc hướng dẫn thi hành Nghị quyết của UBTVQH hoặc hướng dẫn áp dụng các quy định của BLHS hiện hành. Để đảm bảo việc thực hiện và áp dụng thống nhất những quy định của BLHS năm 1999 trong công tác đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, TANDTC thông qua Hội đồng Thẩm phán hoặc phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các Bộ đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn thi hành và áp dụng một số quy định của BLHS.

Hai là, về mặt thực tiễn: Khi các quy định của BLHS hiện hành còn chưa đầy đủ và chưa rõ nghĩa thì các giải thích của TANDTC "mang tính chất nối dài luật"[6] để đảm bảo cho quá trình áp dụng pháp luật hình sự chính xác, khách quan, đúng người, đúng tội, đảm bảo nguyên tắc công bằng trong luật hình sự Việt Nam. Hơn nữa, trong quy trình giải thích pháp luật hình sự của TANDTC còn có thể kiểm tra được tính hợp hiến, hợp pháp của một đạo luật. Tuy nhiên, ở nước ta hiện nay, quyền này chưa được trao cho cơ quan xét xử cao nhất.

Ba là, việc không thừa nhận giải thích ĐLHS của cơ quan xét xử là giải thích chính thức đã phủ nhận thực tế khách quan. Bởi vì, thực tế cho thấy các cơ quan này đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo đảm sự nhận thức thống nhất và áp dụng đúng đắn pháp luật hình sự trong điều kiện luật chưa thể áp dụng trực tiếp để giải quyết các vụ việc phát sinh trong thực tế. Để luật đi vào cuộc sống cần phải ban hành hệ thống các văn bản hướng dẫn thi hành, nhất là những giải thích thống nhất mang tính chỉ đạo xét xử của Toà án "là cơ quan tập trung trong tay gần như toàn bộ quyền lực áp dụng pháp luật hình sự"[7].

Bốn là, UBTVQH là cơ quan có thẩm quyền giải thích chính thức luật, song từ khi được ghi nhận trong Hiến pháp đến nay, UBTVQH mới chỉ tiến hành giải thích luật được 05 lần thuộc các lĩnh vực khác nhau, trong đó chưa lần nào giải thích ĐLHS. Như vậy, cơ quan được trao quyền giải thích luật ở nước ta đã rất “khiêm tốn“ thực thi thẩm quyền này, trong khi đó cơ quan xét xử mà cụ thể là TANDTC - cơ quan được uỷ quyền giải thích luật - lại thường xuyên thực hiện hoạt động giải thích ĐLHS.

Từ phân tích trên cho thấy: UBTVQH không phải là cơ quan duy nhất giải thích chính thức ĐLHS, mà giải thích chính thức ĐLHS còn được thực hiện bởi nhiều chủ thể khác nhau trong bộ máy nhà nước như Chính phủ, các Bộ, TANDTC, Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Trong thực tế, Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản quy định chi tiết hoặc hướng dẫn thi hành một số quy định của BLHS năm 1999, nhất là những quy định liên quan đến việc thi hành các hình phạt và các biện pháp tư pháp. Như vậy, ở Việt Nam, giải thích chính thức ĐLHS được thực hiện bởi các chủ thể thuộc cả ba nhánh quyền lực nhà nước là lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trong khi đó, thực tiễn pháp luật của một số nước trên thế giới như  Hoa Kỳ thì Toà án tối cao với tư cách là cơ quan thẩm định tính hợp hiến có "trách nhiệm và bổn phận chính là giải thích luật"[8]; hoặc ở Hàn Quốc, "Toà án được Hiến pháp của Đại Hàn Dân quốc trao quyền để giải thích Hiến pháp và xem xét tính hợp hiến của tất cả các đạo luật"[9].

Kết quả giải thích ĐLHS của UBTVQH, Chính phủ, TANDTC được thể hiện dưới những hình thức nhất định như Nghị quyết, Nghị định, Thông tư liên tịch. Đây là những văn bản chứa đựng quy phạm pháp luật hình sự và có giá trị áp dụng để giải quyết các vụ việc cụ thể trên thực tế. Với lý do đó, kết quả giải thích chính thức ĐLHS cùng với Hiến pháp, BLHS và các Điều ước quốc tế cần phải được quan niệm là nguồn của Luật hình sự Việt Nam[10]

2.3. Giải thích ĐLHS có tính chất khoa học thông thường được tiến hành bởi các nhà nghiên cứu khoa học pháp lý, cán bộ làm công tác giảng dạy luật, cán bộ công tác trong các cơ quan bảo vệ pháp luật... Nội dung giải thích được thể hiện trong các tài liệu chuyên khảo, giáo trình, bài giảng, các báo cáo chuyên sâu, sách bình luận khoa học, các bài viết đăng trên tạp chí, tham luận tại hội thảo khoa học... Kết quả giải thích ĐLHS có tính chất khoa học góp phần quan trọng trong quá trình phát triển và hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam, nhất là các kết quả nghiên cứu chuyên khảo của các nhà nghiên cứu đầu ngành về khoa học luật hình sự thuộc các viện nghiên cứu, trường đại học, cơ quan bảo vệ pháp luật…; đồng thời, còn là nguồn tham khảo bổ ích và có ý nghĩa trong hoạt động áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, thậm chí nhiều khi, đóng vai trò như là một luận cứ khoa học được trích dẫn trong các nghiên cứu trao đổi xuất hiện "xung đột" về định tội danh, trong đó phải kể đến hệ thống giáo trình Luật Hình sự và sách Bình luận khoa học BLHS. Mặc dù vậy, những kết quả giải thích đó không phải là giải thích chính thức ĐLHS. Giải thích ĐLHS có tính chất khoa học chỉ đóng vai trò gián tiếp tạo ra các quy phạm pháp luật hình sự chứ không chứa đựng các quy tắc xử sự chung được Nhà nước bảo đảm thực hiện. Theo các nhà khoa học pháp lý thì giải thích ĐLHS mang tính chất khoa học còn được gọi là giải thích học thuật hay học thuyết pháp lý.

3. Kết luận

Nghiên cứu trên đây chưa thể giải quyết một cách thấu đáo và sâu sắc những khía cạnh pháp lý liên quan đến giải thích chính thức ĐLHS, nhưng đã đặt ra một vấn đề pháp lý hình sự cần tập trung nghiên cứu, trao đổi. Để nhận thức đúng đắn và thống nhất về giá trị pháp lý và vai trò thực tiễn của những giải thích chính thức ĐLHS, nhất là giải thích của cơ quan xét xử cao nhất ở nước ta, chúng tôi xin kiến nghị một số giải pháp sau:

Thứ nhất, Quốc hội cần nghiên cứu bổ sung quy định trong Hiến pháp và Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật về thẩm quyền giải thích luật của các cơ quan trong bộ máy nhà nước, đặc biệt là thẩm quyền giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh của TANDTC. Khi cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước là Quốc hội đã hoàn toàn chuyên nghiệp và đảm bảo thực hiện triệt để nguyên tắc "luật phải được áp dụng trực tiếp", thì việc giải thích chính thức và kiểm soát các đạo luật nên giao cho cơ quan lập pháp và cơ quan xét xử cao nhất, bằng định chế "tài phán Hiến pháp - công cụ để duy trì và bảo vệ chế độ Nhà nước pháp quyền và nền dân chủ"[11].

Thứ hai, tiến hành rà soát hệ thống các văn bản giải thích ĐLHS đã hết hiệu lực, hoặc chồng chéo, mâu thuẫn, không còn phù hợp với tình hình phát triển của đất nước, nhằm xây dựng một hệ thống quy phạm pháp luật hình sự thống nhất, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp góp phần phục vụ đắc lực công tác đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.

Thứ ba, cần nghiên cứu bổ sung chế định nguồn của Luật Hình sự trong BLHS, trong đó ghi nhận về mặt lập pháp các kết quả giải thích chính thức ĐLHS với tư cách là nguồn của Luật Hình sự Việt Nam, tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho việc nhận thức và sử dụng các kết quả giải thích đó trong thực tiễn đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.

Thứ tư, trong quá trình soạn thảo để ban hành BLHS cũng như trước khi ban hành các văn bản giải thích ĐLHS, cần tham vấn các nhà nghiên cứu luật học, nhất là những chuyên gia đầu ngành về lĩnh vực luật hình sự, cán bộ làm công tác giảng dạy luật hình sự ở các học viện, trường đại học, viện nghiên cứu, cán bộ công tác ở các cơ quan điều tra, truy tố và xét xử. /.

[1] Xem: GS, TS Trần Ngọc Đường, Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật (Tập 1), Nxb Chính trị Quốc gia, 1998. tr.366-367; Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Lý luận về Nhà nước và Pháp luật, Nxb Công an nhân dân, 2003. tr.479-484.

[2] Xem: TSKH Lê Cảm, Vai trò của thực tiễn xét xử trong việc phát triển và hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam, Tạp chí TAND số 11, 2004. tr 9-13; TSKH, PGS Lê Cảm, Các yếu tố đảm bảo cho hoạt động của hệ thống tư pháp hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 9, 2006. tr.67-76.

 [3]Xem: Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, 2007, tr37; Đại học Quốc gia Hà Nội, Khoa Luật,  Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Phần chung (Tập 1), Nxb Đại học Quốc gia, 2001, tr84; 

[4] Xem: TSKH Đào Trí Úc, Vấn đề giải thích đạo luật Hình sự theo Bộ luật Hình sự năm 1999, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 11, 2001, tr55-64.

 [5] Xem: Tủ sách pháp luật phổ thông, Bộ luật Hình sự và các văn bản hướng dẫn thi hành, Nxb Công an nhân dân, 2004, tr235.

 [6] Xem: TS Nguyễn Ngọc Điện, Giải pháp cho bài toán "Chất lượng nhân văn của luật", Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 10 (85), 2006, tr20.

[7]Xem: ThS. Chu Thị Trang Vân, Tiếp cận quyền lực tư pháp và việc áp dụng pháp luật hình sự của Toà án từ góc độ lịch sử, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 10, 2006, tr47-51.

 [8] Xem: http://vietnamese.vietnam.usembassy.gov. GS  A.E Dich Howard, "Giải thích pháp luật": Toà án tối cao với tư cách là cơ quan thẩm định tính hợp hiến; GS Michel Fromont, Các hệ thống pháp luật cơ bản trên thế giới, Nhà pháp luật Việt - Pháp, Nxb Tư pháp, 2006, tr198.

[9] Xem: http://www.hanquocngaynay.com/

[10] Xem: Nguyễn Anh Tuấn, Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về nguồn của Luật Hình sự Việt Nam, Tạp chí Toà án nhân dân, số 8/2007, trang 8 - 18.

 [11] Xem: GS, TSKH Đào Trí Úc, Tài phán Hiến pháp và xây dựng tài phán Hiến pháp ở Việt Nam hiện nay,  Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 10/2006, tr3-9.