Diễn đàn về nhà nước, pháp luật, chính sách
ISSN 1859-297X Chủ nhật, 23/09/2018, 18:01(GMT+7)
 
Tổ chức bộ máy nhà nước

Tiêu chí tổng kết việc thi hành quy định về tổ chức và hoạt động của Bộ máy nhà nước trung ương qua bốn bản hiến pháp

Một trong những nội dung cơ bản của bốn bản Hiến pháp nước ta là nhóm các chế định về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước ở trung ương. Các nhóm chế định này được thiết kế trong Hiến pháp nhằm mục đích đảm bảo cho bộ máy nhà nước được tổ chức và vận hành theo đúng bản chất của Nhà nước xã hội chủ nghĩa (XHCN) và đáp ứng yêu cầu của nhân dân về một Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì dân. Khi nghiên cứu, tổng kết đánh giá việc thi hành các quy định về tổ chức bộ máy nhà nước ở trung ương trong bốn bản Hiến pháp, cần hết sức chú trọng tới tiêu chí đánh giá. Bởi lẽ, chỉ khi nào có được bộ tiêu chí đánh giá toàn diện, đúng đắn và khoa học thì việc tổng kết và đánh giá hoạt động thực thi Hiến pháp mới đạt được chất lượng, các giải pháp đưa ra nhằm sửa đổi và bổ sung Hiến pháp trong giai đoạn tới về vấn đề này mới đảm bảo tính khả thi. 

1. Tiêu chí về mặt nội dung

1.1. Bảo đảm chủ quyền nhân dân

 Việc xây dựng và thi hành các quy định về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước trung ương trong bốn bản Hiến pháp cần bảo đảm các cơ quan trong bộ máy nhà nước ở trung ương khi hoạt động thể hiện được bản chất của Nhà nước ta là Nhà nước XHCN mang tính pháp quyền. Do đó, các quy định của Hiến pháp và việc áp dụng các chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước trung ương phải bảo đảm nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Nhà nước là chủ quyền cao nhất thuộc về nhân dân. Hiến pháp là cơ sở pháp luật quan trọng nhất, cơ bản nhất thiết lập chủ quyền của nhân dân và đảm bảo chủ quyền nhân dân được thực hiện thông qua việc tổ chức ra các cơ quan nhà nước ở trung ương.

Tiêu chí đảm bảo chủ quyền nhân dân trong tổ chức và thực hiện các quy định của bốn bản Hiến pháp được xây dựng trên cơ sở bản chất của Nhà nước XHCN. Nhà nước ta là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Do đó, các quy định về tổ chức bộ máy nhà nước trung ương không được đứng trên pháp luật và càng không phải là bộ máy được thiết lập nên để cai trị nhân dân. Các quy định của Hiến pháp về bộ máy nhà nước trung ương, đặc biệt là Quốc hội trước hết phải thể hiện ý chí, nguyện vọng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Từng quy định của Hiến pháp phải đảm bảo chủ quyền nhân dân được tôn trọng và gìn giữ. Đồng thời, Hiến pháp cũng cần đảm bảo rằng các quy định khi triển khai trên thực tiễn phải hợp lòng dân, có tính thuyết phục, khả thi và bảo đảm được tính thực quyền của các cơ quan nhà nước ở trung ương.

Chủ quyền nhân dân không chỉ là tiêu chí mà còn là mục đích phải đạt được của Hiến pháp Việt Nam khi xác định bản chất giai cấp và xã hội của Nhà nước. Ngay trong bản Hiến pháp XHCN đầu tiên- Hiến pháp Cộng hòa Liên bang Nga năm 1918, đã khẳng định vấn đề mà Hiến pháp cần phải hướng đến chủ quyền nhân dân và bản chất giai cấp của Hiến pháp. Điều 9, Hiến pháp Cộng hòa liên bang Xô Viết đã trang trọng tuyên bố: “Xác lập chuyên chính của giai cấp vô sản thành thị và nông thôn và của bần cố nông… thủ tiêu nạn người bóc lột người và sáng tạo chủ nghĩa xã hội…”. Kế thừa và phát huy trên thực tiễn bản chất của Nhà nước kiểu mới, Hiến pháp Việt Nam đầu tiên năm 1946 đã xác định chủ quyền nhân dân một cách rõ nét: “Nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hòa. Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo” (Điều 1, Hiến pháp năm 1946). Quy định này của Hiến pháp đã làm cơ sở cho mục tiêu đưa Hiến pháp vào cuộc sống để các cơ quan nhà nước ở trung ương tổ chức và thực hiện.

Tiêu chí đảm bảo chủ quyền nhân dân là cơ sở để đánh giá mức độ và mối quan hệ giữa Nhà nước và nhân dân. Đồng thời, nó là cơ sở để chống lại mọi âm mưu và hành động chống lại độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ Việt Nam.

1.2. Bảo đảm tính dân chủ xã hội chủ nghĩa

Tiêu chí dân chủ được xem là một tiêu chí mang đậm tính chính trị, tính lịch sử, tính dân tộc, văn hóa, xã hội và màu sắc pháp lý hiện đại cho hoạt động đánh giá việc tổ chức và thực hiện quy định về tổ chức bộ máy nhà nước trong bốn bản Hiến pháp. Đặc biệt, để khẳng định được bản chất của Nhà nước thông qua tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở trung ương và địa phương bằng Hiến pháp, các Nhà nước hiện đại đều cố gắng thể hiện việc tổ chức thực hiện các quy định của Hiến pháp đảm bảo tiêu chí dân chủ. Chỉ khác rằng, Nhà nước tư sản củng cố và thực thi nền dân chủ tư sản còn Nhà nước XHCN thì thực thi cơ chế dân chủ XHCN.

Đánh giá việc thực hiện các quy định của Hiến pháp dựa trên tiêu chí mức độ dân chủ được xem là một cách làm khoa học. Bởi lẽ, với vai trò của mình, Hiến pháp ghi nhận và bảo đảm thực hiện các quyền năng và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước ở trung ương. Mỗi một giai đoạn nhất định trong đời sống chính trị - pháp lý và xã hội, tính dân chủ trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước ở trung ương được xác định không giống nhau. Do đó, khi xác định dân chủ là thuộc tính làm nên bản chất của Nhà nước XHCN thì việc đầu tiên là xác định mối quan hệ dân chủ giữa cơ quan nhà nước với nhân dân. Đặc biệt, Nhà nước dân chủ thì pháp luật cũng phải dân chủ - dân chủ do đó cũng là bản chất của pháp luật. Mà Hiến pháp là đạo luật cơ bản khi đã đáp ứng yêu cầu và mục tiêu dân chủ thì việc xây dựng và triển khai thực hiện Hiến pháp một cách dân chủ sẽ bảo đảm cho việc quản lý xã hội của Nhà nước được dân chủ.

Trong các cơ quan nhà nước ở trung ương, Quốc hội là một cơ quan có vị trí pháp lý đặc biệt liên quan đến mối quan hệ dân chủ giữa Nhà nước và nhân dân. Do đó, để đảm bảo tiêu chí dân chủ, Quốc hội được nhân dân bầu ra theo nguyên tắc dân chủ, là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, thay mặt nhân dân thực thi quyền lập hiến và lập pháp. Vì lẽ đó, dân chủ là bản chất của hoạt động lập hiến, lập pháp, đồng thời cũng là động lực của hoạt động tổ chức thực thi Hiến pháp. Dân chủ cũng là yếu tố quyết định chất lượng của hoạt động do các cơ quan nhà nước tiến hành mà mục đích quan trọng là bảo đảm cho Hiến pháp được thực hiện đầy đủ và hiệu quả trên thực tế.

Các cơ quan nhà nước ở trung ương trong quá trình hoạt động của mình phải hết sức nỗ lực khi cụ thể hóa Hiến pháp bằng các hình thức và phương pháp pháp lý mà Hiến pháp cho phép. Nghĩa là dân chủ phải được đảm bảo trong thực tiễn hoạt động của từng chủ thể. Do đó, đánh giá tiêu chí về dân chủ trong thực thi Hiến pháp cần căn cứ vào việc ban hành Hiến pháp, luật, các quy định chứa đựng quy phạm pháp luật và các hoạt động tổ chức thực hiện pháp luật, hoạt động bảo vệ pháp luật của các cơ quan nhà nước. Tiêu chí dân chủ được xác định là một căn cứ để đánh giá hoạt động thực thi Hiến pháp vì lợi ích của nhân dân, có sự tham gia ý kiến của nhân dân.

1.3. Phù hợp với quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng ta về xây dựng Nhà nước trong từng thời kỳ

Khi đánh giá việc tổ chức thực hiện Hiến pháp cần thiết phải chú trọng tới việc cơ quan, tổ chức nhà nước ở trung ương khi thực hiện chức năng, nhiệm vụ hiến định có đảm bảo phù hợp với quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng ta trong từng thời kỳ không. Ở Việt Nam, thực tiễn lịch sử và Điều 4 của Hiến pháp năm 1980, 1992 đã khẳng định: Đảng cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và toàn thể xã hội. Đây là nguyên tắc hiến định mang tính chính trị - pháp lý, phù hợp với điều kiện khách quan của lịch sử phát triển Nhà nước trong từng giai đoạn. Do đó, việc tổ chức thực thi hiến pháp, nói cho cùng, đó là sự tổ chức thực thi quyền lực chính trị của Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng. Vì vậy, nó không tồn tại ngoài ý chí của Đảng mà phải đồng nhất với đường lối, chính sách phát triển đất nước của Đảng qua từng thời kỳ. Trong lịch sử tổ chức và thực thi các bản Hiến pháp của Việt Nam có những thời kỳ, Chủ tịch nước được thiết kế là người đứng đầu Nhà nước, vừa là người đứng đầu Chính phủ; Chính phủ có Nội các. Song đến giai đoạn phát triển dân chủ hơn và mang đậm tính chất XHCN, Chủ tịch nước được xác định là tập thể với tên gọi là Hội đồng Nhà nước; đồng thời, chế định Chính phủ được xây dựng bao gồm Hội đồng Bộ trưởng. Các quy định về bộ máy nhà nước trung ương qua các thời kỳ đã chứng tỏ sự thiết kế phù hợp với đường lối, chính sách của Đảng và phù hợp với tình thế cách mạng mà Nhà nước là một tổ chức chính trị có vị trí trung tâm.

Ngoài ra, cũng phải thấy rằng, tiêu chí này đánh giá sự đảm bảo giữ vững bản chất của Nhà nước XHCN qua các giai đoạn, kể cả khi xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN, giai đoạn nào các cơ quan nhà nước cũng thể hiện đặc trưng là Nhà nước do Đảng Cộng sản lãnh đạo.

1.4. Phù hợp với các điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội của đất nước

Cũng như pháp luật nói chung, việc tổ chức thực thi các quy định của Hiến pháp về tổ chức bộ máy nhà nước ở trung ương cũng phải phản ánh đúng trình độ phát triển của nền kinh tế - xã hội của đất nước. Do đó, khi đánh giá về hoạt động thực thi Hiến pháp cần chú trọng tới tiêu chí phù hợp với các điều kiện kinh tế, xã hội. Không thể lấy tiêu chí về tư tưởng cao hơn để đánh giá các hoạt động tổ chức thực hiện quy định của Hiến pháp thoát ly khỏi thực tế của đời sống kinh tế. Đặc biệt, các so sánh, bằng chứng về sự phát triển cần phải cân đối với thực trạng nền kinh tế và cách thức quản lý kinh tế của từng thời kỳ, nhất là các hoạt động và chiến lược đổi mới đất nước về kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ khoảng 25 năm gần đây. Bên cạnh đó, một trong những căn cứ để đánh giá quá trình thực thi các quy định của Hiến pháp về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước ở trung ương là tính phù hợp và sự tương thích với sự phát triển của trình độ dân trí, văn hóa và mức độ phát huy các truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Hoạt động thực thi Hiến pháp là hoạt động đưa Hiến pháp vào cuộc sống, đảm bảo giá trị bền vững của Hiến pháp được duy trì, tồn tại và tôn vinh. Do đó, nếu hoạt động của cơ quan nhà nước ở trung ương trong quá trình thực thi Hiến pháp được đánh giá là phù hợp với Hiến pháp nhưng không phù hợp với đặc thù văn hóa Việt và thiếu sự gần gũi với nền văn hóa tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là mục đích mà Hiến pháp hướng đến, thì sự thực thi Hiến pháp thuần túy là quá trình thực hiện pháp luật, không phản ánh được tính văn hóa, lịch sử và truyền thống dân tộc cần phải có của nó.

1.5. Phù hợp với những nguyên tắc, yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, như:

Tính công khai

Tính công khai bắt nguồn từ đặc điểm của pháp luật, là đòi hỏi của hệ thống pháp luật nói chung và các quy định của Hiến pháp về tổ chức bộ máy nhà nước ở trung ương nói riêng. Bởi lẽ, pháp luật được xem là hệ thống quy tắc xử sự mà tất cả mọi người đều phải biết và tuân theo. Tính công khai của các quy định của Hiến pháp thể hiện ở chỗ không chỉ Hiến pháp mà tất cả các văn bản quy phạm pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước phải được ban hành đúng thẩm quyền, theo trình tự luật định và công bố theo quy định của pháp luật. Để đảm bảo tính công khai rộng rãi, cần đánh giá các hoạt động thực thi Hiến pháp dựa trên cơ sở các văn bản quy phạm pháp luật phải được ban hành đúng trình tự, thủ tục và với hình thức pháp lý cao, hạn chế tối đa các văn bản hướng dẫn thi hành. Khi tổ chức thực hiện, các cơ quan nhà nước hướng đến đảm bảo quyền tiếp cận thông tin của người dân đối với các hoạt động của cơ quan nhà nước. Điều này thể hiện sự tăng cường hoạt động giám sát của nhân dân đối với hoạt động của cơ quan nhà nước. Công khai chính là tiêu chí để đánh giá quá trình các cơ quan nhà nước ở trung ương  khi tiến hành hoạt động của mình đã tự giác tuân theo pháp luật hay chưa, có huy động sự tham gia của nhân dân vào quản lý nhà nước không; có tạo điều kiện, cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo đối với hoạt động thực thi công vụ của các cán bộ, công chức một cách thuận tiện hay không.

Tính minh bạch

Minh bạch là yêu cầu quan trọng của hệ thống pháp luật và hoạt động thực thi pháp luật. Trong điều kiện hội nhập quốc tế, “minh bạch” trở thành yêu cầu, nguyên tắc của Hiến pháp và pháp luật quốc gia trong mối quan hệ với pháp luật quốc tế mà quốc gia đó tham gia ký kết hoặc gia nhập. Tính minh bạch đòi hỏi các quy phạm pháp luật quy định chức năng, nhiệm vụ của cơ quan nhà nước ở trung ương phải đầy đủ, rõ ràng, cụ thể, ổn định, có thể dự đoán trước, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân trong việc tiếp cận và thực hiện để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Đồng thời, tính minh bạch đòi hỏi quá trình tổ chức và thực thi các quy định của Hiến pháp về tổ chức và hoạt động bộ máy nhà nước ở trung ương phải xác định tiêu chí về tính phù hợp với với điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, có sự tương thích nhất định với các cơ quan nhà nước của các nước trên thế giới. Tiêu chí này đòi hỏi việc tổ chức, thực thi các quy định của Hiến pháp phải có sự kế thừa, có chọn lọc kinh nghiệm của các nước trong việc điều chỉnh bằng pháp luật các quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động của các cơ quan nhà nước ở trung ương. Đặc biệt, mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước ở trung ương phải nằm trong mối quan hệ công pháp quốc tế, đó là thực thi pháp luật trong nước và quốc tế đảm bảo chủ quyền của Việt Nam và các quan hệ quốc tế theo nguyên tắc hợp tác, bình đẳng và cùng có lợi.

1.6. Bảo đảm khả năng kiểm soát quyền lực

Việc tổ chức thực thi các quy định về tổ chức bộ máy nhà nước ở trung ương qua các bản Hiến pháp cần được đánh giá dựa trên tiêu chí quan trọng trong tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước, đó là khi các cơ quan nhà nước tiến hành các chức năng, nhiệm vụ của mình cần đảm bảo rằng quyền lực nhà nước đang được kiểm soát một cách chặt chẽ từ phía nhân dân. Bởi lẽ, theo lý luận và trên thực tế, khi Hiến pháp phân quyền cho các cơ quan nhà nước ở trung ương và cơ quan nhà nước ở địa phương theo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất đòi hỏi quá trình tổ chức thực hiện, quyền lực nhà nước cũng phải đảm bảo được tổ chức thi hành một cách thống nhất. Trong đó, các cơ quan phối hợp thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp đều hoạt động dưới sự kiểm soát quyền lực nhà nước và quyền lực nhân dân. Tiêu chí đảm bảo có sự kiểm soát quyền lực mang tính nhà nước đòi hỏi phải căn cứ vào việc đánh giá hoạt động giám sát của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Tuy nhiên, đối với các cơ quan trung ương thì việc giám sát của Quốc hội là một thiết chế giám sát quyền lực đang có ưu thế hiện nay. Sự kiểm soát quyền lực từ phía Quốc hội được hiểu chính là sự giám sát gián tiếp của nhân dân. Chính hoạt động giám sát của Quốc hội với việc thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước sẽ là câu trả lời cho việc các cơ quan nhà nước ở trung ương được tổ chức và thực hiện các quy định của Hiến pháp như thế nào. Đặc biệt, qua các bản Hiến pháp trong lịch sử Nhà nước Việt Nam thì vị trí của Quốc hội và hoạt động giám sát của Quốc hội ngày càng được đề cao, phù hợp hơn với thực tế và luôn tạo ra cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước hữu hiệu đối với việc thực thi pháp luật của các cơ quan nhà nước ở trung ương. Ngoài ra, hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát đối với hoạt động tư pháp, hoạt động thanh tra Chính phủ đối với các cơ quan của Chính phủ và đặc biệt, hoạt động của Kiểm toán Nhà nước đã và đang thiết lập một cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước do các cơ quan nhà nước ở trung ương thực hiện. Việc đánh giá hiệu quả hoạt động của các cơ quan có chức năng giám sát, thanh tra, kiểm sát nêu trên phản ánh mức độ và hiệu quả thực thi các quy định của Hiến pháp về các cơ quan nhà nước ở trung ương. Nếu hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội, thanh tra của Chính phủ, kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân tối cao và kiểm toán của cơ quan kiểm toán nhà nước đạt được tính minh bạch, khách quan và được tiến hành thường xuyên, liên tục thì hiệu quả của hoạt động thực thi các quy định của Hiến pháp do các cơ quan nhà nước ở trung ương tiến hành cũng sẽ đảm bảo đúng mục đích tôn trọng Hiến pháp và thể hiện được bản chất của Nhà nước, của chế độ XHCN trong thực tế. Ngược lại, nếu các hoạt động kiểm soát quyền lực nhà nước không được chú trọng, cơ chế phân công quyền lực nhà nước sẽ trở thành lý thuyết và xa rời với thực tế; đồng thời không tạo được giới hạn thẩm quyền của từng thiết chế bộ máy nhà nước. Điều này cũng có nghĩa, chỉ phân quyền mà không giám sát việc các cơ quan nhà nước thực hiện quyền lực nhà nước thì quyền lực nhà nước sẽ bị biến thành lợi ích của riêng một nhóm người sở hữu nó về thực chất và vô hình trung, quyền lực của nhân dân giao cho Nhà nước sẽ bị thao túng và biến thành một khối của cải mang tính hình thức.

 

2. Tiêu chí về mặt hình thức

2.1. Tính toàn diện

Đánh giá việc thi hành các quy định của Hiến pháp về tổ chức và thực hiện của các cơ quan nhà nước ở trung ương cần phải đảm bảo tính toàn diện. Tính toàn diện là tiêu chuẩn cơ bản thể hiện mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật mà hệ thống đó lấy Hiến pháp làm cơ sở pháp lý cơ bản. Tính toàn diện ở đây được xem là tiêu chí hàng đầu để đánh giá mức độ thực thi các quy định của pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước ở trung ương. Đối với Hiến pháp và hệ thống pháp luật, tính toàn diện là tiêu chuẩn để “định lượng” mức độ điều chỉnh của pháp luật, còn đối với hoạt động thực thi pháp luật, tính toàn diện thể hiện sự tổ chức thực hiện pháp luật theo diện rộng hay hẹp, mức độ triển khai các chức năng, nhiệm vụ mà Hiến pháp đã quy định hay chỉ tiến hành một số chức năng, thẩm quyền nhất định. Tính toàn diện cho phép đánh giá việc thực thi Hiến pháp của cơ quan nhà nước ở trung ương đã đạt hay chưa. Bởi lẽ, trong thực tiễn, có những cơ quan được Hiến pháp quy định cho rất nhiều quyền song lại không thực hiện các quyền đó hoặc nhiều cơ quan khi tổ chức thực hiện thấy khó khăn về phía mình nên “đổ lỗi” cho “cơ chế”, cho việc thiếu quy định, trình tự để thực hiện thẩm quyền đó (như quyền bỏ phiếu tín nhiệm Chính phủ, các thành viên của Chính phủ hay quyền quyết định trưng cầu ý dân của Quốc hội hay như việc Chính phủ ban hành quá nhiều nghị định mang tính chất giải thích luật). Tính toàn diện cũng là tiêu chuẩn để đánh giá việc thực thi quy định của Hiến pháp về tổ chức và hoạt động của cơ quan nhà nước ở trung ương trong việc triển khai các hình thức pháp lý hay phi pháp lý để tổ chức thực hiện Hiến pháp.

2.2. Tính đồng bộ

Tính đồng bộ của Hiến pháp và việc tổ chức thực hiện Hiến pháp là một tiêu chí đòi hỏi trong quá trình đánh giá cần căn cứ vào sự thực thi của các cơ quan có thống nhất không, có bị mâu thuẫn, chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ hay không. Đây cũng chính là cách thức tiếp cận để trả lời câu hỏi, trong  thực tiễn, các quy định của Hiến pháp có tạo ra sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan trong quá trình tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước hay không. Điều này đòi hỏi việc đánh giá thực thi Hiến pháp phải tiếp cận đến từng cơ quan, đầu mối cơ quan và các bộ phận của nó trong các hoạt động nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ cụ thể. Đặc biệt, cần đánh giá cách thức giải quyết xung đột về thẩm quyền giữa các cơ quan trong thực tiễn đã phù hợp với tinh thần của Hiến pháp chưa, Hiến pháp nào đã tạo ra cơ chế giải quyết xung đột về thẩm quyền một cách hợp lý nhất. Chỉ có thể đánh giá trên cơ sở tiêu chí về tính đồng bộ mới cho chúng ta thấy rõ được mức độ hoàn thiện của tổ chức bộ máy của từng cơ quan nhà nước ở trung ương nói riêng và các cơ quan trong cả hệ thống cơ quan nhà nước. Đặc biệt, tiêu chí đồng bộ chính là cơ sở để tiến hành rà soát và sắp xếp lại các cơ quan trong bộ máy nhà nước đảm bảo cho sự cân đối, hài hòa về tổ chức, đồng thời hiệu quả trong việc triển khai các chức năng. Trong thực tiễn, việc sắp xếp lại các cơ quan trong bộ máy nhà nước đang chia thành ba nhánh: hệ thống cơ quan lập pháp (Quốc hội), hệ thống cơ quan hành pháp (Chính phủ) và hệ thống cơ quan tư pháp (Tòa án và Viện kiểm sát). Trong ba nhánh cơ quan này, tính đồng bộ được thể hiện trong mỗi thời kỳ là không giống nhau, đặc biệt có những cơ quan về hình thức là đang tinh giản nhưng thực chất lại chỉ giảm số lượng đầu mối mà phình to các cơ cấu bên trong. Lý do cho hiện tượng này là chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan ngày càng tăng lên. Tuy nhiên, cần thấy rằng, chức năng, nhiệm vụ lại do Hiến pháp quy định mà Hiến pháp lại mang tính ổn định. Do đó, nhiều khi, các cơ quan nhà nước ở trung ương tiến hành các cách thức thực thi Hiến pháp lại không phụ thuộc vào quy định của Hiến pháp mà lại phụ thuộc vào tình hình thực tiễn và chịu sự tác động ở nhiều yếu tố chủ quan khác nhau. Điều này cho thấy, xét về mặt hình thức, cần phải đánh giá lại tính đồng bộ trong thực thi Hiến pháp để đảm bảo rằng các cơ quan nhà nước ở trung ương khi thực hiện các quy định của Hiến pháp luôn luôn chú trọng tới tính đồng bộ khi thiết kế cơ cấu tổ chức của cơ quan mình trong mối quan hệ với các cơ quan khác.

 

3. Tiêu chí về kỹ thuật tổ chức

3.1. Thực thi các quy định của Hiến pháp cần đảm bảo tính khoa học

Đây là một tiêu chí hết sức quan trọng làm cơ sở cho việc đánh giá hoạt động thực thi các quy định về tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước. Nếu việc triển khai các quy định của Hiến pháp không được tiến hành khoa học thì mọi hoạt động thực thi Hiến pháp chỉ mang tính hình thức, thậm chí gây lãng phí về vật chất, nguồn lực, thời gian hay nghiêm trọng hơn là những tổn thất về chính trị. Tuy nhiên, tính khoa học lại đòi hỏi về thời điểm triển khai các quy định của Hiến pháp trong thực tiễn, mức độ cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp trong các văn bản quy phạm pháp luật và sự lựa chọn thực hiện sự ủy quyền của Hiến pháp cho các cơ quan nhà nước khác. Điều này dẫn đến một thực tế là khi triển khai đánh giá hoạt động thực hiện Hiến pháp và pháp luật trong bất cứ lĩnh vực nào chúng ta rất ngại đề cập một cách trực diện về tiêu chí khoa học để đánh giá, mà hầu như chỉ tiếp cận đến một vài khía cạnh của tính khoa học. Tính khoa học là một nội hàm của tiêu chí về kỹ thuật tổ chức cho phép chúng ta xác định và đánh giá một cách khách quan và đúng đắn mức độ thực thi các quy định của Hiến pháp về tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước ở trung ương trong các thời kỳ và qua từng bản Hiến pháp khác nhau. Chính vì lẽ đó, tiêu chí khoa học đòi hỏi có sự tham gia đánh giá hoạt động thực thi pháp luật của nhiều nhà khoa học trong các lĩnh vực khác nhau như: luật học, chính trị học, hành chính học, quản lý học, văn hóa học, triết học; đồng thời phải thu hút sự quan tâm đánh giá của các nhà quản lý công tác tại các cơ quan nhà nước ở trung ương là đối tượng đang được đánh giá. Bên cạnh đó, các nhà hoạt động thực tiễn, các doanh nghiệp và nhân dân cũng là các chủ thể quan trọng được hỏi ý kiến đánh giá hoạt động của các cơ quan nhà nước khi các cơ quan này hoạt động.

3.2. Mức độ nhận thức đúng đắn về các quy định của Hiến pháp về tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước ở trung ương

Các quy định của Hiến pháp được coi là hoàn thiện không chỉ thể hiện ở chỗ được ban hành dưới hình thức một văn bản quy phạm pháp luật, mà quan trọng hơn là Hiến pháp phải đi vào cuộc sống. Điều này đòi hỏi một tiêu chí cần đạt được là phải làm cho nhân dân nắm đầy đủ và hiểu được nội dung của Hiến pháp. Muốn vậy, công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật, giải thích pháp luật phải là những công việc được tiến hành thường xuyên, các biện pháp và hình thức giáo dục và nâng cao ý thức pháp luật... cho nhân dân được triển khai có hiệu quả chính là tiêu chí đánh giá mức độ thực thi Hiến pháp trong thực tiễn. Bởi lẽ, các quy định của Hiến pháp về tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước ở trung ương phải được chính cán bộ, công chức trong hệ thống các cơ quan đó hiểu rõ và hiểu một cách thống nhất thì mới có cơ sở vận hành các quy định của Hiến pháp trên thực tiễn hoạt động theo chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền được giao phó. Tính vi hiến vì thế mới được khắc phục ngay từ trong nhận thức. Hơn nữa, người dân nhận thức đúng đắn để bảo vệ quyền và lợi ích của mình có hiệu quả.

Bên cạnh đó, cũng cần thấy rằng, Hiến pháp được coi là hoàn thiện còn thể hiện thông qua hoạt động thực hiện và áp dụng pháp luật của đội ngũ cán bộ, công chức. Do vậy, phải nâng cao trình độ, năng lực, phẩm chất cho đội ngũ cán bộ, công chức mà trước hết là cán bộ, công chức làm công tác tại các cơ quan trung ương. Họ phải là những người nắm vững các quy định của Hiến pháp, pháp luật hành chính cùng các luật tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước ở trung ương cùng các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan. Đòi hỏi này cho thấy, tiêu chí nhận thức là một tiêu chí mang tính chất kỹ thuật song đòi hỏi phải được xem xét và đưa vào hệ tiêu chí. Không thể có một Hiến pháp hoàn hảo và hoạt động thực thi Hiến pháp có hiệu quả khi nhận thức về Hiến pháp của đội ngũ cán bộ, công chức trong cơ quan nhà nước và nhân dân lại thấp kém hoặc hoạt động tuyên truyền, giáo dục pháp luật không được chú trọng.

Như vậy, có thể nhận thấy rằng, việc xây dựng tiêu chí để đánh giá hoạt động thực thi Hiến pháp được xem là một trong những việc làm cần thiết. Trên cơ sở tổ chức và hoạt động của từng cơ quan nhà nước ở trung ương như Quốc hội, Chính phủ, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, các tiêu chí nêu trên sẽ là cơ sở chủ yếu để đánh giá một cách khách quan, toàn diện và khoa học việc thực thi các quy định của Hiến pháp qua các giai đoạn.

Trên đây là cách tiếp cận để đánh giá theo các tiêu chí chiều dọc. Ngoài ra, còn có thể xây dựng và có nhiều tiêu chí đánh giá khác nữa theo chiều ngang, đánh giá chéo v.v.., phụ thuộc vào từng quy mô và tính chất của từng hoạt động để đưa các tiêu chí khác nhau vào đánh giá. Vấn đề cuối cùng vẫn phải trả lời câu hỏi khi xác định tiêu chí để đánh giá, đó là: “Các cơ quan nhà nước ở trung ương trong thời gian vừa qua đã được tổ chức và hoạt động đúng với tinh thần của Hiến pháp ở mức độ nào và làm cách nào để biết được mức độ hiện có?”.

TS. Trương Thị Hồng Hà - Giảng viên Viện Nhà nước và Pháp luật, Học viện chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí Minh.
Ý kiến của bạn
Tên của bạn
Địa chỉ
Email
Điện thoại
Tệp đính kèm
 
 
gửi đi
CÁC TIN KHÁC:
Bổ sung địa vị pháp lý của Kiểm toán Nhà nước và Tổng Kiểm toán Nhà nước trong Hiến pháp (15/01/2013)
Cơ chế kiểm soát hoạt động tư pháp - những vấn đề đang đặt ra và phương hướng đổi mới (15/01/2013)
Bàn thêm về vấn đề sửa đổi Hiến pháp 1992 nhìn từ nguyên tắc chủ quyền nhân dân (11/10/2012)
Những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện về điều kiện hoạt động của đại biểu Quốc hội (20/02/2012)
Góp bàn về Sửa đổi Hiến pháp ở Việt Nam (23/09/2011)
Lại bàn về bài học từ Hiến pháp 1946 (22/09/2011)
Quy trình sửa đổi, bổ sung hiến pháp và sự lựa chọn cho Việt Nam trong bối cảnh hiện nay (19/09/2011)
Lại bàn về bài học từ Hiến pháp 1946 (22/09/2011)
3.jpg
Đồng chí Nguyễn Đình Quyền, Viện trưởng Viện Nghiên cứu lập pháp thuộc UBTVQH và ông Rhee, Ik Hyeon, Viện trưởng Viện Nghiên cứu pháp luật thuộc Chính phủ Hàn Quốc ký thỏa thuận hợp tác giữa hai cơ quan nghiên cứu tại Hà Nội, ngày 7/6/2018
Số 03 ((212) tháng 2/2012) 05/02/2012
 
Khai mạc kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XIV

Kinh nghiệm các nước về thực thi pháp luật hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa

Hoàn thiện chương trình bồi dưỡng cán bộ, công chức hiện nay

Thông tin trên mạng và hệ thống hóa các loại hình thông tin trên mạng

Hoàn thiện các quy định của Luật Thuơng mại năm 2005 để đảm bảo sự thống nhất với Bộ Luật Dân sự năm 2015

Quyền được tiếp cận thông tin và quyền bất khả xâm phạm về cuộc sống riêng tư

Vai trò của Quốc hội trong xây dựng, hoàn thiện pháp luật nhằm mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp quốc

Cần luật hóa trách nhiệm giải trình của trường đại học công lập

Bàn về việc thành lập cơ quan chuyên trách phòng, chống tham nhũng ở nước ta

Một số vấn đề về thời điểm đặc xá

Tìm kiếm
Tìm kiếm nâng cao
 
Hiển thị tốt nhất trên trình duyệt Firefox

    Trang chủ | Liên hệ | Sơ đồ website Trang thông tin điện tử của Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp – Văn phòng Quốc hội
Giấy phép xuất bản số: 37/GP-BC-BVHTT, cấp ngày: 08/04/2005 • Tổng Biên tập: Ts. Phạm Văn Hùng
Toà soạn: 27A Võng Thị – Tây Hồ – Hà Nội: Điện thoại: 08043359 - 08043362• Fax: 08048486• Email: nclp@qh.gov.vn

Ghi rõ nguồn "Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp" khi phát hành lại thông tin từ website này
Bản quyền thuộc về Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp. Phát triển bởi Công ty Tinh Vân