Diễn đàn về nhà nước, pháp luật, chính sách
ISSN 1859-297X Thứ năm, 24/08/2017, 01:00(GMT+7)
 
Nhà nước và pháp luật

Một số vấn đề lý luận về quy phạm Jus congens trong luật quốc tế
Một số vấn đề lý luận về quy phạm Jus congens trong luật quốc tế
Ảnh minh họa/nguồn internet

Tóm tắt: Theo khoa học luật quốc tế, quy phạm Jus Cogens là thành phần quan trọng nhất của luật quốc tế hiện đại. Đây là những giá trị pháp lý thiêng liêng và cao quý của toàn thể nhân loại mà thiếu vắng những giá trị vô giá này, xã hội loài người sẽ không thể phát triển tốt đẹp như hiện nay. Chính vì vậy, việc nghiên cứu chuyên sâu các quy phạm Jus cogens là vô cùng quan trọng. Bài viết tập trung phân tích, làm rõ một số vấn đề lý luận về quy phạm jus cogens như bản chất, đặc trưng, các loại quy phạm jus cogens và những phương diện tác động (hiệu lực) của loại hình quy phạm này đối với các quan hệ pháp luật trong khoa học luật quốc tế cũng như trong thực tiễn quốc tế.          

Từ khóa: quy phạm jus cogens, quy phạm luật quốc tế.

Abstract: Under the international law sciences, the norm of Jus cogens is the most important element of a modern international law. These are the sacred and noble legal values ​​of all mankind. Without these invaluable values, human society will not be able to develop as well as it is today. Therefore, the intensive studies of the norms of Jus cogens are extremely important. This article is focused on the analysis and clarifications of a number of the theoretical premises of the Jus cogens such as the nature, characteristics, fundamental principle of Jus cogens and the effects (validity) of this norm with legal relationships in the international law science as well as in the international practices.

Keywords:  Jus cogens norm, International law rule

 

 

 

1. Bản chất và đặc trưng của quy phạm Jus cogens

Với tính chất là một trong những loại hình quy phạm luật quốc tế, quy phạm Jus cogens cũng được hiểu là “quy tắc xử sự, được tạo bởi sự thỏa thuận của các chủ thể luật quốc tế và có giá trị ràng buộc các chủ thể đó đối với các quyền, nghĩa vụ hay trách nhiệm pháp lý quốc tế khi tham gia quan hệ pháp luật quốc tế” [1]. Như vậy, về bản chất thì quy phạm Jus cogens cũng là kết quả của sự thỏa thuận giữa các chủ thể luật quốc tế với nhau, trước tiên và chủ yếu là giữa các quốc gia. Tuy nhiên, bản chất thỏa thuận này được hình thành từ nhu cầu cấp thiết của xã hội loài người phải bảo vệ những giá trị chung của nhân loại được toàn thể cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm, chứ không chỉ riêng lẻ của một hoặc vài quốc gia.

Từ góc độ học thuật, quy phạm này có tính khách quan hóa cao độ, như quy phạm nghiêm cấm chiến tranh xâm lược, phân biệt chủng tộc, hay hành vi diệt chủng… Chính trong những điều kiện, hoàn cảnh cấp thiết của xã hội loài người, ý thức pháp luật của nhân loại đã được phát triển nhanh chóng và sâu sắc dẫn đến sự nhất trí cao trong việc xây dựng các quy phạm Jus cogens với tất cả những giá trị đặc biệt của nó.

Trên thực tiễn, quy phạm Jus cogens không phải mới được hình thành. Sự tồn tại của loại hình quy phạm này đã được công nhận từ lâu trong khoa học luật quốc tế[2]. Tuy nhiên, việc dịch chuyển quy phạm Jus cogens từ lĩnh vực lý luận sang bình diện luật thực định chỉ được diễn ra vào nửa sau của thế kỷ XX. Điều 53 Công ước Viên về Luật điều ước quốc tế năm 1969 quy định: “Điều ước bị hủy bỏ nếu vào thời điểm ký kết, điều ước mâu thuẫn với quy phạm mệnh lệnh của luật quốc tế chung. Bởi vì liên quan tới Công ước này, quy phạm mệnh lệnh của luật quốc tế chung là quy phạm được cộng đồng quốc tế các quốc gia chấp nhận và công nhận nói chung là quy phạm mà việc từ bỏ nó là không được phép và quy phạm này chỉ bị thay thế bằng quy phạm tiếp theo của luật quốc tế chung có cùng tính chất như vậy”. Như vậy, Công ước Viên đã ghi nhận tính mệnh lệnh như là dấu hiệu của quy phạm Jus cogens. Tuy nhiên, quy định của Điều 53 chưa xác lập các điều kiện (đặc trưng) của loại hình quy phạm này.

Trong khoa học luật quốc tế, việc chỉ rõ các đặc trưng của quy phạm Jus cogens đã được tiến hành với nội dung như sau:

- Quy phạm Jus cogens là loại hình quy phạm có hiệu lực và giá trị cao nhất trong hệ thống luật quốc tế, vì vậy nó có ảnh hưởng đối với các quy phạm khác của luật quốc tế. Trên thực tế, quy phạm Jus cogens luôn được coi là cơ sở để xây dựng các nguyên tắc, các quy phạm khác của luật quốc tế, là thước đo tính hợp pháp của chúng. Mọi quy phạm luật quốc tế phải phù hợp với nội dung của quy phạm Jus cogens. Trường hợp chúng có nội dung trái với quy phạm Jus cogens thì sẽ bị vô hiệu và hủy bỏ.

- Quy phạm Jus cogens có hiệu lực tuyệt đối trong quan hệ quốc tế mà nó điều chỉnh, kể cả các chủ thể tham gia quan hệ này. Hiệu lực tuyệt đối của quy phạm Jus cogens đã đảm bảo giá trị ổn định và vững chắc trong thực tiễn thực hiện. Các chủ thể luật quốc tế không được quyền thay đổi nội dung của nó khi thực thi và tuân thủ, kể cả trong trường hợp có sự thỏa thuận của các chủ thể hữu quan. Việc thay đổi được coi là hành vi bất hợp pháp, vi phạm luật quốc tế.

- Quy phạm Jus cogens cần phải được áp dụng và tuân thủ trong bất kỳ mối quan hệ quốc tế nào và đối với tất cả các quốc gia tham gia quan hệ quốc tế, mà không có ngoại lệ[3]. Như vậy, sự bao trùm về hiệu lực của quy phạm Jus cogens thể hiện tính toàn cầu, tính phổ cập của nó. Không một chủ thể nào, không một quan hệ quốc tế nào có thể là “vùng cấm” của quy phạm Jus cogens.

Việc xác định bản chất và các đặc trưng thể hiện của quy phạm Jus cogens sẽ góp phần làm rõ một quy phạm có phải là quy phạm Jus cogens hay không.

2. Các quy phạm Jus cogens trong luật quốc tế

Xác lập quy phạm Jus cogens trong luật quốc tế được thúc đẩy bởi ý thức pháp luật của các quốc gia cần phải có các quy phạm luật quốc tế là nền tảng cho hệ thống pháp luật quốc tế. Việc từ bỏ các quy phạm loại này được coi là xâm hại tới trật tự pháp luật toàn cầu. Quan điểm này hoàn toàn chính xác và được ủng hộ. Tuy nhiên, việc đưa ra một danh sách quy phạm Jus cogens là vô cùng phức tạp và khó khăn. Ủy ban Luật quốc tế của Liên hiệp quốc (LHQ) đã không thể làm được công việc này. Bởi lẽ, mỗi quốc gia - thành viên của LHQ đều có những quan điểm riêng biệt của mình về bản chất và tính chất giá trị của quan hệ xã hội mà quy phạm Jus cogens hay quy phạm bất kỳ khác của luật quốc tế có chức năng điều chỉnh hay bảo vệ, mặc dù các quốc gia đều ý thức được rằng giá trị mà quy phạm Jus cogens bảo vệ phải là giá trị mà toàn thể cộng đồng quan tâm nói chung và mỗi quốc gia quan tâm nói riêng.

Các quốc gia đều thống nhất cho rằng: các quy phạm Jus cogens là những nguyên tắc của Hiến chương LHQ được diễn giải trong Tuyên bố về những nguyên tắc luật quốc tế liên quan tới các quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa các quốc gia phù hợp với Hiến chương LHQ ngày 24/10/1970 (thường được gọi là Tuyên bố năm 1970)[4]. Nhưng cần lưu ý rằng, các văn kiện pháp lý quốc tế nêu trên không liệt kê toàn bộ các quy phạm Jus cogens. Bởi lẽ, trong thực tiễn, ngoài 7 nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế được ghi trong Tuyên bố năm 1970, cộng đồng nhân loại còn đạt được sự đồng thuận tổng thể về nhóm các quy phạm Jus cogens khác. Cụ thể là các quy phạm nghiêm cấm xâm lược, nghiêm cấm các tội ác diệt chủng, tội Apacthai, tội phân biệt chủng tộc, hành vi tra tấn, tội buôn bán nô lệ, tội cướp biển; nhóm các quy phạm cơ bản của Luật nhân đạo quốc tế (như quy phạm cấm giết hại tù binh chiến tranh…) và các quy phạm cơ bản của luật quyền con người[5]. Đây là các quy phạm Jus cogens mà cộng đồng quốc tế đã đồng thuận nhất trí. Cơ sở của khẳng định này chính là các điều ước quốc tế song phương và đa phương, các phán quyết và kết luận tư vấn pháp lý của toà án quốc tế khu vực cũng như toàn cầu, thực tiễn xử sự của các quốc gia cũng như ý kiến, quan điểm pháp lý của nhiều cơ quan, viện nghiên cứu luật quốc tế…

Trên cơ sở nhất trí thừa nhận nguồn gốc và quá trình hình thành các quy phạm Jus cogens, các học giả luật quốc tế cũng đều chung quan điểm cho rằng, hình thức thể hiện đầu tiên của quy phạm Jus cogens là tập quán quốc tế[6]. Một số quy phạm Jus cogens có thể được ghi nhận trong điều ước quốc tế như Hiến chương LHQ, nhưng điều đó không có nghĩa là các quy phạm này không có hiệu lực đối với các quốc gia không phải là thành viên LHQ. Ngoài ra, trong khoa học luật quốc tế còn quan điểm khoa học cho rằng, quy phạm Jus cogens có thể là quy phạm tập quán quốc tế hoặc điều ước quốc tế. Tuy nhiên, phải khẳng định sự khác nhau về hình thức tồn tại của quy phạm Jus cogens (điều ước hoặc tập quán) hoàn toàn không làm “biến dạng” giá trị hiệu lực của chúng. Thậm chí, không phụ thuộc vào đó là điều ước quốc tế song phương hoặc đa phương, điều chỉnh quan hệ chính trị hay kinh tế, ra đời sau hay trước khi có sự xuất hiện quy phạm Jus cogens, nếu trái với quy phạm này cũng “vô hiệu và sẽ chấm dứt hiệu lực”[7].

Dưới sự tác động của các yếu tố mới trong đời sống quốc tế, như quá trình quốc tế hóa mạnh mẽ các lĩnh vực của quan hệ quốc tế, vai trò quan trọng ngày càng tăng của các vấn đề toàn cầu về kinh tế, môi trường, khủng bố quốc tế… đã làm phát sinh một loạt vấn đề có tính cấp thiết, mà việc giải quyết dựa trên cơ sở đa phương, khu vực hoặc song phương có thể mang lại ảnh hưởng tiêu cực cho quyền lợi của các quốc gia khác. Chính vì thế, việc hình thành các quy phạm Jus cogens mới là một tất yếu khách quan trong xã hội quốc tế hiện đại với tầm tác động (hiệu lực) ngày càng được mở rộng.

3- Những tác động (hiệu lực) của quy phạm Jus cogens đối với các quan hệ pháp lý khác

Dựa trên cơ sở tổng hợp, phân tích nội dung của các điều ước quốc tế hữu quan, các nghị quyết, văn bản hướng dẫn… của các cơ quan, các tổ chức quốc tế cũng như cơ quan tài phán quốc tế, có thể xác định các phương diện tác động (hiệu lực) của quy phạm Jus cogens như sau:

- Trong mối quan hệ với điều ước quốc tế, quy phạm Jus cogens sẽ làm cho hiệu lực điều ước quốc tế không phát sinh, điều ước quốc tế sẽ bị hủy bỏ, nếu vào thời điểm ký kết, điều ước quốc tế có nội dung trái với quy phạm Jus cogens (Điều 53 Công ước Viên 1969). Mặt khác, nếu một quy phạm Jus cogens mới xuất hiện, thì bất kỳ điều ước quốc tế hiện hành nào có nội dung trái với quy phạm này sẽ chấm dứt hiệu lực và bị hủy bỏ (Điều 64 Công ước Viên 1969). Đương nhiên, phương diện tác động này của quy phạm Jus cogens cũng bao trùm lên cả các tập quán quốc tế với các hậu quả pháp lý tương tự.

- Các quy phạm Jus cogens cũng có thể tác động tới hiệu lực của tuyên bố bảo lưu điều ước quốc tế. Trong Bình luận số 24 năm 1994[8], Ủy ban Quyền con người đã nhấn mạnh, các bảo lưu vi phạm các quy phạm Jus cogens sẽ được coi là không phù hợp với đối tượng và mục tiêu của Công ước về quyền con người và sẽ không có hiệu lực, tương tự như vậy thì các quy định của các điều ước về nhân quyền có bản chất là tập quán quốc tế (đồng thời có tính chất là quy phạm Jus cogens) sẽ không thể là đối tượng bị bảo lưu. Bảo lưu trong trường hợp này sẽ không có giá trị pháp lý.

- Trong trường hợp quy phạm Jus cogens bị xâm phạm, một cơ chế trách nhiệm quốc tế đặc biệt sẽ được thực hiện, thúc đẩy hệ thống quyền phản ứng phổ cập (quyền của toàn thể cộng đồng quốc tế trước hành vi vi phạm quy phạm juscogen) hoạt động. Bởi vì quy phạm Jus cogens tạo ra nghĩa vụ cho tất cả chủ thể, vì vậy, bất kỳ quốc gia nào cũng có quyền phản ứng trước hành vi xâm phạm quy phạm Jus cogens[9].

- Các quy phạm Jus cogens có tác động và ảnh hưởng tới cách thức ứng xử của các quốc gia. Bởi vì quy phạm Jus cogens ghi nhận các giá trị nền tảng của nhân loại và nghiêm cấm các quốc gia không được vi phạm, qua đó “định hướng” hành vi xử sự của quốc gia.

- Trong khuôn khổ trật tự pháp lý quốc gia, bất kỳ một văn bản lập pháp, hành pháp, tư pháp nào cũng đều vô hiệu và phải được công nhận như vậy, nếu có nội dung vi phạm quy phạm Jus cogens.

- Các quy phạm Jus cogens có thể có ảnh hưởng tới việc công nhận và kế thừa của quốc gia trong quan hệ quốc tế. Tác động hiệu lực này được nhấn mạnh trong bản kết luận số 10 năm 1992 của Ủy ban Trọng tài trực thuộc Hội nghị hòa bình châu Âu về Nam Tư[10], khi chỉ rõ việc công nhận là hành vi nhạy cảm, chỉ phụ thuộc vào việc tuân thủ các quy phạm Jus cogens. Như vậy, trong vấn đề công nhận quốc gia trong quan hệ quốc tế, mặc dù là quyền nhưng các quốc gia cần phải từ chối công nhận nếu quá trình thành lập quốc gia mới có sự vi phạm các quy phạm Jus cogens. Còn trong bản kết luận số 1 ngày/29/2/1991, Ủy ban Trọng tài nêu trên đã nhấn mạnh: các quy phạm Ius cogens có hiệu lực ràng buộc tất cả các bên tham gia vào quan hệ kế thừa quốc tế[11].

- Việc vi phạm quy phạm Jus cogens là cơ sở tiến hành truy cứu trách nhiệm hình sự của cá nhân có lỗi trong khuôn khổ pháp luật quốc gia cũng như luật pháp quốc tế. Cụ thể, các tội phạm quốc tế (tội ác quốc tế) sẽ không được hưởng quyền áp dụng nguyên tắc thời hiệu trong tố tụng và là đối tượng áp dụng nguyên tắc thẩm quyền tài phán phổ cập; các loại tội phạm quốc tế sẽ không được coi là tội chính trị nhằm lẩn tránh việc bị dẫn độ; các cá nhân thực hiện tội phạm quốc tế có thể bị tước quyền miễn trừ được thụ hưởng trong trường hợp đảm nhiệm công vụ từ địa vị pháp lý của mình. Những nội dung liên quan đến vấn đề này được quy đinh trong nhiều điều ước quốc tế đa phương thuộc lĩnh vực luật hình sự quốc tế mà điển hình là Quy chế Rome năm 1998[12].

Như phần trên đã đề cập, trong xã hội quốc tế hiện đại, cùng với xu thế toàn cầu hóa ngày càng mạnh mẽ, là các vấn đề toàn cầu nan giải và phức tạp, sự hình thành các quy phạm Jus cogens là điều tất yếu. So với các quy phạm pháp lý quốc tế thông thường khác, số lượng các quy phạm Jus cogens khiêm tốn hơn rất nhiều. Đây là điều đương nhiên xuất phát từ phạm vi điều chỉnh quan hệ quốc tế của các quy phạm Jus cogens. Trên cơ sở công cụ pháp lý rất đặc thù này, cộng đồng quốc tế, trước tiên và chủ yếu là các quốc gia, có thể thỏa thuận xây dựng, tạo lập các khuôn khổ pháp lý khác nhau hướng tới mục tiêu hợp tác phát triển, đảm bảo hoà bình và an ninh khu vực cũng như toàn cầu./.

 



[1] Luật quốc tế, Đại học Luật Hà Nội, Nxb. Công an nhân dân, Hà Nội, 2012.

[2] Luật quốc tế, V.L.Tônstưc, Nxb. Wolter Kluiwer, Matxcova, 2010.

[3] Luật quốc tế, MGIMO, Nxb. Quan hệ quốc tế, Matxcova, 2007.

[4] Luật quốc tế, MGIMO, Tlđd.

[5] Luật quốc tế, V.L.Tônstưc, Tlđd.

[6] Nguồn luật quốc tế/ luật quốc tế, H.Thirlway, Nxb. Malcolm Evans, 2006.

[7] Xem thêm Điều 64 Công ước Viên năm 1969 về Luật Điều ước quốc tế.

[8] Luật quốc tế, V.L.Tônstưc, Tlđd.

[9] Nghị quyết của Đại hội đồng LHQ ngày 12/10/2001 về “trách nhiệm của quốc gia đối với hành vi vi phạm luật quốc tế”.

[10] Luật quốc tế, V.L.Tônstưc, Tlđd.

[11] Luật quốc tế, V.L.Tônstưc, Tlđd.

[12] Đây là điều ước quốc tế đa phương  điều chỉnh việc thành lập và hoạt động của Tòa án Hình sự quốc tế - thiết chế tài phán hình sự thường trực quốc tế đầu tiên của nhân loại.

Hoàng Việt Hùng, Bộ Quốc phòng.
Ý kiến của bạn
Tên của bạn
Địa chỉ
Email
Điện thoại
Tệp đính kèm
 
 
gửi đi
CÁC TIN KHÁC:
Kiểm tra, giám sát người đứng đầu các cơ quan nhà nước theo Nghị quyết Trung ương 4 Khóa XII (21/08/2017)
Tội phạm khủng bố trong pháp luật quốc tế (01/08/2017)
Xác định lỗi của pháp nhân trong vi phạm pháp luật (31/07/2017)
Các nguyên tắc Paris về tính độc lập của các cơ quan nhân quyền quốc gia và việc áp dụng ở Việt Nam (25/07/2017)
Nhà nước kiến tạo phát triển: sự hình thành của một mô hình quản trị nhà nước và những gợi mở cho Việt Nam (17/07/2017)
Một số đánh giá về pháp luật môi trường Việt Nam (03/07/2017)
Nhà nước kiến tạo phát triển: sự hình thành của một mô hình quản trị nhà nước và những gợi mở cho Việt Nam (17/07/2017)
8.jpg
Đồng chí Uông Chu Lưu, Phó Chủ tịch Quốc hội trao quyết định bổ nhiệm đồng chí Nguyễn Đình Quyền làm Viện trưởng Viện NCLP
Số 03 ((212) tháng 2/2012) 05/02/2012
 
Thực trạng và nhu cầu giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh ở Việt Nam

Mối quan hệ giữa quyền tiếp cận thông tin của công dân và nhà báo trong hai dự thảo luật

Công khai thông tin với việc thực hiện phản biện xã hội

Thư của Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng gửi Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp

CÔNG BỐ VÀ TRAO NGHỊ QUYẾT BỔ NHIỆM VIỆN TRƯỞNG VIỆN NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP

Sự ảnh hưởng của pháp luật Pháp tới luật tư ở Việt Nam

Khai mạc trọng thể Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XIV

Khai mạc kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XIV

Khai mạc kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa XIV

Lựa chọn chính sách cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập kinh tế hiện nay

Tìm kiếm
Tìm kiếm nâng cao
 
Hiển thị tốt nhất trên trình duyệt Firefox

    Trang chủ | Liên hệ | Sơ đồ website Trang thông tin điện tử của Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp – Văn phòng Quốc hội
Giấy phép xuất bản số: 37/GP-BC-BVHTT, cấp ngày: 08/04/2005 • Tổng Biên tập: Ts. Phạm Văn Hùng
Toà soạn: 27A Võng Thị – Tây Hồ – Hà Nội: Điện thoại: 08043359 - 08043362• Fax: 08048486• Email: nclp@qh.gov.vn

Ghi rõ nguồn "Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp" khi phát hành lại thông tin từ website này
Bản quyền thuộc về Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp. Phát triển bởi Công ty Tinh Vân