Diễn đàn về nhà nước, pháp luật, chính sách
ISSN 1859-297X Chủ nhật, 25/06/2017, 01:55(GMT+7)
 
Nhà nước

Tiếp tục đổi mới Quốc hội theo định hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Tiếp tục đổi mới Quốc hội theo định hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
Đại hội quốc dân tại đình Tân Trào ngày 16/8/1945 do Bác Hồ chủ trì

1. Những đổi mới của Quốc hội nước ta

Từ “tập quyền” sang “phân công rành mạch” trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp có thể xem là bước tiến mới về tư duy lý luận xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước ta theo định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân. Dựa trên nền tảng tư duy lý luận đó, Quốc hội nước ta đã có những đổi mới sau đây:

1.1. Đổi mới tư duy trong việc quy định một số nhiệm vụ và quyền hạn của Quốc hội phù hợp với định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân

Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi một số điều năm 2001) tiếp tục khẳng định Quốc hội đảm đương ba chức năng cơ bản là lập hiến, lập pháp, quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước và giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của nhà nước. Với ba chức năng đó, Hiến pháp năm 1992 tại Điều 84 đã quy định Quốc hội có 14 nhiệm vụ và quyền hạn. Điểm đổi mới căn bản trong việc quy định nhiệm vụ và quyền hạn của Quốc hội theo Hiến pháp năm 1992 là đã bỏ quy định: “Quốc hội có thể tự mình đặt ra những nhiệm vụ và quyền hạn khác khi xét thấy cần thiết” của Hiến pháp năm 1980. Sự thay đổi này thể hiện một tư duy pháp lý mới, tư duy xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Theo đó, dẫu còn quy định Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, nhưng cũng phải hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp, chỉ có thẩm quyền xem xét và quyết định những vấn đề đã được Hiến pháp quy định; trả về cho nhân dân chủ thể tối cao và duy nhất của quyền lực nhà nước quyền “quy định những nhiệm vụ quyền hạn khác” ngoài Hiến pháp. Cùng với sự đổi mới cơ bản đó, các quy định về thẩm quyền lập pháp, thẩm quyền quyết định và thẩm quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước cũng có những điều chỉnh, minh bạch, cụ thể hơn như: “Quyết định chương trình xây dựng luật, pháp lệnh” (Khoản 1 điều 84); “Quốc hội quyết định kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; quyết định chính sách tài chính, tiền tệ quốc gia… phân bổ ngân sách nhà nước…” (Khoản 3, 4 Điều 84); chuyển thẩm quyền quyết định việc trưng cầu dân ý thuộc cơ quan thường trực của Quốc hội thành thẩm quyền của Quốc hội như Hiến pháp năm 1946 đã quy định; chuyển thẩm quyền phê chuẩn hoặc bãi bỏ điều ước quốc tế chủ yếu thuộc cơ quan thường trực của Quốc hội thành nhiệm vụ quyền hạn của Quốc hội khi có đề nghị của Chủ tịch nước; bổ sung quy định: Quốc hội phân bổ ngân sách trung ương còn việc phân bổ ngân sách địa phương thì được giao cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh; Quốc hội quyết định chính sách tôn giáo, phê chuẩn đề nghị của Chủ tịch nước về danh sách Hội đồng quốc phòng an ninh; bỏ phiếu tín nhiệm đối với những người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn. Vai trò của Quốc hội còn được tăng cường trong việc giao toàn quyền cho Quốc hội xem xét và quyết định các vấn đề về nhân sự cấp cao (không giao cho Uỷ ban thường vụ Quốc hội giữa hai kỳ họp như trước đây)… Theo đó, Quốc hội ngày càng có thực quyền hơn trong việc thực hiện các chức năng của mình.

1.2. Đổi mới cơ cấu tổ chức theo hướng nâng cao vai trò và trách nhiệm các cơ quan của Quốc hội trong việc thực hiện nhiệm vụ quyền hạn của Quốc hội

Các cơ quan của Quốc hội bao gồm Uỷ ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH), Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội. Các cơ quan này cũng được Hiến pháp năm 1992 và Luật Tổ chức Quốc hội quy định nhiệm vụ và quyền hạn phù hợp hơn, minh bạch hơn với tư duy mới: Quốc hội muốn hoạt động có hiệu quả, các cơ quan của Quốc hội phải mạnh, làm đủ, làm đúng nhiệm quyền hạn của mình.

1. 2. 1. Về Uỷ ban thường vụ Quốc hội, Hiến pháp bổ sung nhiệm vụ quyền hạn:

“Chỉ đạo, điều hoà, phối hợp hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội”. Đây là một điểm bổ sung mới; phù hợp với vị trí và vai trò của cơ quan thường trực giữa hai kỳ họp của Quốc hội, nhằm đề cao trách nhiệm của UBTVQH trong việc đảm bảo cho Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban hoạt động nhịp nhàng, phục vụ đắc lực cho các kỳ họp của Quốc hội. Với tư cách là một thiết chế đặc thù của Quốc hội Việt Nam, UBTVQH, theo Hiến pháp năm 1992, tuy còn có quyền ra pháp lệnh nhưng chỉ được phép ra “các pháp lệnh về những vấn đề được Quốc hội giao”. Như vậy quyền ban hành pháp lệnh của UBTVQH đã bị giới hạn và theo hướng giảm dần việc ra pháp lệnh. UBTVQH chỉ còn là cơ quan chủ yếu làm nhiệm vụ điều hoà, phối hợp hoạt động của Hội đồng dân tộc (HÐDT) và các Uỷ ban nhằm chuẩn bị cho các kỳ họp của Quốc hội. Quốc hội khoá XI đã thành lập ba cơ quan chuyên môn trực thuộc giúp việc cho Uỷ ban thường vụ Quốc hội. Đó là: Ban Công tác đại biểu giúp việc cho UBTVQH về công tác đại biểu Quốc hội từ tổ chức bầu cử đại biểu Quốc đến việc xem xét tư cách đại biểu, giải quyết chế độ chính sách cho đại biểu Quốc hội. Viện nghiên cứu Lập pháp có nhiệm vụ nghiên cứu khoa học và thông tin khoa học phục vụ cho UBTVQH, Hội đồng dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội và đại biểu Quốc hội trong việc thực hiện các nhiệm vụ quyền hạn của mình; Ban Dân nguyện phục vụ UBTVQH thực hiện nhiệm vụ quyền hạn về công tác dân nguyện.

1. 2. 2. Về Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban:  

HÐDT và các Uỷ ban là các cơ quan Hiến định, nhưng Hiến pháp 1992 không hạn chế số lượng các Uỷ ban. Vì vậy theo Luật Tổ chức Quốc hội, Quốc hội các khoá IX (1992-1997); khoá X (1997-2002) và khoá XI (2002-2007) có 7 Uỷ ban (Uỷ ban Pháp luật, Uỷ ban Kinh tế và ngân sách, Uỷ ban Quốc phòng và an ninh, Uỷ ban Văn hoá giáo dục, thanh niên thiếu niên và nhi đồng, Uỷ ban Các vấn đề xã hội, Uỷ ban Khoa học công nghệ và môi trường và Uỷ ban Đối ngoại). Quốc hội khoá XII có thêm 2 Uỷ ban: (Uỷ ban Pháp luật được tách thành 2 Uỷ ban: Uỷ ban Pháp luật và Uỷ ban Tư pháp; Uỷ ban Kinh tế và ngân sách được tách thành 2 Uỷ ban: Uỷ ban Kinh tế và Uỷ ban Tài chính - ngân sách). Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban ngày càng được củng cố và tăng cường cả về số lượng và chất lượng. Ngoài Chủ tịch Hội đồng dân tộc, Chủ nhiệm các Uỷ ban, Phó Chủ tịch HÐDT và các Phó Chủ nhiệm các Uỷ ban, còn có các đại biểu làm chuyên trách ở trung ương và địa phương.

HÐDT và các Uỷ ban của Quốc hội có những nhiệm vụ và quyền hạn quan trọng như thẩm tra các dự án luật, kiến nghị về luật, dự án pháp lệnh và các dự án khác, trình Uỷ ban thường vụ Quốc hội ý kiến về chương trình xây dựng luật, pháp lệnh; thực hiện quyền giám sát trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn do luật định, kiến nghị những vấn đề thuộc phạm vi hoạt động của Uỷ ban và Hội đồng dân tộc.

Điểm khác biệt giữa HÐDT và các Uỷ ban của Quốc hội là Chủ tịch Hội đồng dân tộc được mời tham dự các phiên họp của UBTVQH, các phiên họp của Chính phủ bàn về việc thực hiện các chính sách dân tộc. Như vậy, HÐDT không chỉ hoạt động trong phạm vi thẩm quyền của Quốc hội như các Uỷ ban của Quốc hội mà còn được tham gia vào các hoạt động của Chính phủ khi quyết định các vấn đề liên quan đế chính sách dân tộc.

Điểm mới trong Luật Tổ chức Quốc hội hiện hành là đề cao vai trò và ý nghĩa của việc tăng cường mối quan hệ phối hợp giữa các cơ quan của Quốc hội trong việc thực hiện nhiệm vụ và quyền hạn của mình. Ví dụ như Luật quy định trách nhiệm của HÐDT và các Uỷ ban tham gia hoạt động thẩm tra các vấn đề kinh tế và ngân sách với Uỷ ban Kinh tế và Uỷ ban Tài chính - ngân sách; tham gia với Uỷ ban Pháp luật trong việc thẩm tra các đề án về thành lập, bãi bỏ các Bộ, cơ quan ngang Bộ, thành lập mới, điều chỉnh địa giới tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; tham gia giám sát việc thực hiện ngân sách nhà nước thuộc lĩnh vực Hội đồng dân tộc, Uỷ ban phụ trách.

Luật Tổ chức Quốc hội cũng đã quy định việc thành lập các tiểu ban trong các Uỷ ban và HÐDT của Quốc hội để nghiên cứu và chuẩn bị các vấn đề thuộc lĩnh vực hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban. Quy định mới này nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội.

1.3. Tư duy về cơ cấu và tiêu chuẩn đại biểu Quốc hội đã có những thay đổi bước đầu

Trước hết, về số lượng đại biểu Quốc hội các khoá gần đây tăng lên từ Khóa IX (1992-1997) có 395 đại biểu, Khoá X (1997-2002) có 450 đại biểu, Khóa XI (2002-2007) và Khoá XII (2007-2011) hiện nay có 500 đại biểu. Trong đó, số đại biểu nữ và trẻ tăng lên đáng kể. Khoá IX: 73 đại biểu nữ, Khoá X: 118 đại biểu nữ, Khoá XI: 136 đại biểu nữ (chiếm gần 30% tổng số đại biểu) và Khoá XII: 132 đại biểu nữ. Cùng với số lượng đại biểu tăng lên, cơ cấu đại biểu cũng hợp lý hơn giữa các ngành, các giới, dân tộc, giữa đại biểu công tác ở trung ương và đại biểu hoạt động ở địa phương. Chất lượng đại biểu cũng được nâng lên, số đại biểu có trình độ chuyên môn sâu, có phẩm chất và bản lĩnh hoạt động cũng tăng lên đáng kể. Tự ứng cử lần đầu tiên được Luật Bầu cử quy định, tuy chưa thực chất, nhưng người tự ứng cử cũng ngày một đông hơn (Khóa XI có 13 người tự ứng cử trong số 763 người thuộc danh sách ứng cử đại biểu Quốc hội; Khoá XII có 30 người tự ứng cử trong tổng số 875 người thuộc danh sách ứng cử đại biểu Quốc hội).

Điểm nổi bật trong cơ cấu đại biểu Quốc hội thời kỳ này là có các đại biểu Quốc hội chuyên trách nhất là trong nhiệm kỳ Khoá XI và Khoá XII (Khoá XI có 119 đại biểu chuyên trách, chiếm 25%; Khoá XII có 145 đại biểu Quốc hội chuyên trách, chiếm 29,41%). Điều đó thể hiện tư duy mới trong việc từng bước chuyển dần Quốc hội sang hoạt động thường xuyên như Nghị viện của nhiều nước có nền dân chủ - pháp quyền trên thế giới. Lần đầu tiên, Luật Bầu cử Quốc hội năm 2001 đã quy định cần phải có ít nhất 25% tổng số đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách. Theo hướng đó, đại biểu Quốc hội không chỉ hoạt động chuyên trách tại các cơ quan của Quốc hội mà còn hoạt động chuyên trách tại 63 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương ở địa phương. Nhờ đó mà chất lượng hoạt động của Quốc hội nói chung, của các cơ quan của Quốc hội nói riêng được tăng cường.

Cùng với việc đổi mới cơ cấu đại biểu Quốc hội, Hiến pháp năm 1992 và các văn bản pháp luật về tổ chức và hoạt động của Quốc hội cũng đặc biệt nhấn mạnh mối quan hệ giữa đại biểu Quốc hội và cử tri. Điều 12 Quy chế hoạt động của đại biểu Quốc hội ghi rõ: “Đại biểu Quốc hội có trách nhiệm tiếp xúc cử tri theo chương trình tiếp xúc cử tri của Đoàn đại biểu Quốc hội. Trong trường hợp không thể tham gia tiếp tục tiếp xúc cử tri thì đại biểu Quốc hội báo cáo với Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội”;“Đại biểu Quốc hội có thể tiếp xúc cử tri nơi cư trú, nơi làm việc. Đại biểu Quốc hội liên hệ với Uỷ ban mặt trận tổ quốc địa phương nơi cư trú hoặc ban chấp hành công đoàn nơi làm việc để tổ chức cho đại biểu Quốc hội tiếp xúc cử tri”.  Mối quan hệ giữa đại biểu Quốc hội và cử tri đã trở thành mối quan hệ pháp lý, là nghĩa vụ thường xuyên của đại biểu.

Tiêu chuẩn đại biểu Quốc hội trong các lần bầu cử các khoá Quốc hội gần đây như Khoá XI, Khoá XII cũng có sự đổi mới nhằm tăng cường chất lượng. Ngoài các tiêu chuẩn truyền thống như phẩm chất chính trị, đạo đức như trước đây, Luật Bầu cử quy định: để trúng cử vào Quốc hội, các ứng viên phải là những người có trình độ hiểu biết, năng lực tham gia quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước.

Trong điều kiện đại biểu Quốc hội chưa có điều kiện hoạt động độc lập, lại kiêm nhiệm còn nhiều, Đoàn đại biểu Quốc hội đã ra đời. Tuy không phải là một cơ quan của Quốc hội, nhưng Đoàn đại biểu Quốc hội được coi là một hình thức tổ chức để giúp đại biểu Quốc hội thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn của mình như tổ chức cho đại biểu Quốc hội tiếp công dân, tiếp xúc cử tri, thảo luận dự án Luật, theo dõi đôn đốc việc giải quyết khiếu nại, tố cáo và kiến nghị của công dân. Nhờ đó hoạt động của đại biểu Quốc hội đi vào nề nếp, chất lượng hoạt động được nâng lên, quan hệ giữa đại biểu Quốc hội và địa phương ngày càng được tăng cường.

1.4. Phương thức hoạt động được coi trọng và đổi mới theo định hướng phát huy dân chủ, minh bạch, hiệu quả

Phương thức hoạt động của Quốc hội là cách thức thực hiện các nhiệm vụ quyền hạn của Quốc hội, trong đó qui trình, thủ tục hoạt động có vị trí đặc biệt quan trọng. Có thể nói, các khóa Quốc hội gần đây rất coi trọng và có sự đổi mới mạnh mẽ về phương thức hoạt động, nhất là đổi mới các quy trình và thủ tục thực hiện các nhiệm vụ và quyền hạn về lập pháp, giám sát tối cao và quyết định các vấn đề trọng đại của đất nước. Nhờ đó mà hoạt động của Quốc hội được tiến hành nhịp nhàng, thống nhất, thông suốt, minh bạch và dân chủ hơn nhất là tại các kỳ họp Quốc hội. Chỉ tính riêng hoạt động lập pháp đã có ba lần thay đổi quy trình. Vì thế đã góp phần nâng cao chất lượng và số lượng các dự án luật được thông qua, Quốc hội khóa IX (1992 – 1997) đã ban hành được 41 Luật, Bộ luật và 43 Pháp lệnh trong đó có 2 Bộ luật lớn là Bộ luật Dân sự và Bộ luật Lao động; Quốc hội khóa X (1997 – 2002) đã ban hành được 34 Luật, Bộ luật và 40 Pháp lệnh. Quốc hội khóa XI (2002 – 2007) đã thông qua được 84 Luật, Bộ luật, hơn gấp đôi các khóa trước, trong đó có những đạo luật lần đầu tiên ra đời ở Việt Nam như Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội, Luật Kiểm toán nhà nước, Luật Xây dựng, Luật Thủy sản, Luật Ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế…

Cùng với đổi mới qui trình lập pháp, phương thức và cách thức tiến hành kỳ họp Quốc hội cũng thường xuyên được cải tiến, làm cho kỳ họp ngày càng sôi nổi, dân chủ và được nhân dân ngày càng đồng tình ủng hộ. Đặc biệt là hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn được truyền hình trực tiếp, thu hút đông đảo nhân dân theo dõi, đánh giá, đã góp phần nâng cao trách nhiệm và chất lượng hoạt động của Quốc hội lẫn các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền thuộc đối tượng chịu sự giám sát của Quốc hội. Lần đầu tiên ở nước ta có Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội mà nội dung của nó là quy trình thủ tục thực hành quyền giám sát tối cao của Quốc hội, giám sát của các cơ quan của Quốc hội và Đại biểu Quốc hội. Nhờ đó mà hoạt động giám sát của Quốc hội đi vào nề nếp.

2. Những tồn tại

Tuy đã có một số đổi mới, nhưng so với đòi hỏi xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân, đang tồn tại một số vấn đề cần phải tiếp tục giải quyết để Quốc hội thực sự là một thiết chế của Nhà nước pháp quyền XHCN.

2.1. Trong Nhà nước pháp quyền XHCN, quyền lực nhà nước tập trung và thống  nhất ở nhân dân. Nhân dân là chủ thể tối cao và duy nhất của quyền lực nhà nước. Do vậy, nhân dân trao quyền lực nhà nước của mình cho Quốc hội, cho Chính phủ và cho các cơ quan tư pháp, chứ không phải nhân dân trao hết thảy quyền lực nhà nước của mình cho Quốc hội, rồi đến lượt mình, Quốc hội lại trao quyền cho Chính phủ và các cơ quan tư pháp. Theo Điều 84 Hiến pháp năm 1992, nhân dân trao cho Quốc hội ba nhóm quyền hạn và nhiệm vụ: quyền hạn về nhiệm vụ lập hiến, lập pháp; quyền hạn và nhiệm vụ về giám sát tối cao và quyền hạn và nhiệm vụ quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước. Trong ba nhóm quyền hạn và nhiệm vụ này, nhóm quyền hạn nhiệm vụ lập hiến là không phù hợp với nguyên tắc mà chính Hiến pháp đã quy định: “Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân”. Giao cho Quốc hội nhiệm vụ và quyền hạn là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến, vô hình trung đã biến quyền lập pháp trở thành quyền lực gốc - quyền lực “đẻ” ra quyền hành pháp và quyền tư pháp; quyền lực đứng trên và cao hơn các quyền khác. Đây là quy định còn chịu ảnh hưởng của nguyên tắc tập quyền - nguyên tắc cơ bản trong tổ chức quyền lực nhà nước theo mô hình Xô viết được thể hiện trong Hiến pháp 1980. Nếu Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến thì thành tựu của lý luận xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN mà Đảng ta đề ra thể hiện tập trung ở nguyên tắc: “Quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có phân công, phối hợp trong việc thực hiện ba quyền: lập pháp, hành pháp và tư pháp” trở nên không có ý nghĩa. Vì vậy phải chuyển quyền lập hiến từ Quốc hội về cho nhân dân thông qua trưng cầu dân ý (hay phúc quyết) bản Hiến pháp do Quốc hội lập hiến soạn thảo như Hiến pháp năm 1946 đã quy định.

Liên quan đến việc giao cho Quốc hội quyền lập hiến; Hiến pháp năm 1992 còn quy định Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Quy định này cũng không phù hợp với tổ chức  quyền lực nhà nước trong Nhà nước pháp quyền XHCN. Giữa các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp không có quyền nào “cao” hơn quyền nào; không có quyền nào “mạnh” hơn quyền nào. Tất cả ba quyền đều phải “mạnh” và quan trọng như nhau trong Nhà nước pháp quyền XHCN ở nước ta.

2.2. Giám sát tối cao toàn bộ hoạt động của Nhà nước là chức năng vốn có của Quốc hội nước ta từ ngày ra đời cho đến nay. Nó lại càng đặc biệt quan trọng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN đang tiến hành ở nước ta. Tuy nhiên, chẳng những trước đây mà ngay trong thời kỳ đổi mới hiện nay, hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội trong hầu hết đánh giá của các văn kiện của Đảng đều còn kém hiệu lực và hiệu quả. Vì sao hiệu lực và hiệu quả giám sát tối cao của Quốc hội còn thấp, theo chúng tôi, vì các lý do cơ bản sau đây:

- Một là, cả chủ thể giám sát (Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và đại biểu Quốc hội) lẫn đối tượng giám sát của Quốc hội (chủ yếu là Chính phủ, và các Bộ) đều nhận thức không đúng đắn và đầy đủ về vai trò của giám sát. Thực chất là coi thường vai trò của kiểm soát quyền lực nhà nước, chưa coi giám sát là một phương tiện để hạn chế sự tha hoá của quyền lực, đảm bảo quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân.

- Hai là, phạm vi giám sát tối cao quy định có thể chưa hợp lý. Việc giao cho Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và đại biểu Quốc hội giám sát hoạt động tư pháp và giám sát việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật là không phù hợp. Hoạt động của Quốc hội là hoạt động mang tính chất chính trị - pháp lý ở tầm vĩ mô, tầm quốc gia, thủ tục nghị trường với sự tranh luận phản biện dân chủ về những vấn đề trọng đại của quốc gia, tác động sâu rộng không những trong nước mà còn cả trên trường quốc tế. Trong khi đó, hoạt động giám sát tư pháp và giám sát ban hành văn bản quy phạm pháp luật là những hoạt động chuyên môn kỹ thuật ở tầm vi mô, mang tính chất tài phán theo thủ tục tư pháp và phải thông qua áp dụng pháp luật đối với các sự kiện pháp lý cụ thể. Do vậy, dầu có kêu gọi Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và đại biểu Quốc hội tăng cường giám sát hoạt động tư pháp và hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật thì trong thực tế, hiệu lực và hiệu quả giám sát vẫn thấp nếu không muốn nói là không tiến hành được hoặc tiến hành hình thức.

Ngoài ra, Quốc hội nước ta là Quốc hội hoạt động không chuyên trách, phần lớn đại biểu kiêm nhiệm, việc mở rộng phạm vi giám sát sang cả lĩnh vực tư pháp và lĩnh vực ban hành văn bản pháp quy của hành pháp là quá rộng, không phù hợp với tổ chức của Quốc hội nước ta.

- Ba là, tổ chức và hoạt động của Quốc hội nước ta trong điều kiện một Đảng, không có lực lượng đối lập trong Quốc hội. Đối tượng trực tiếp chịu sự giám sát của Quốc hội phổ biến là những người giữ chức vụ cao trong Đảng và Nhà nước. Họ là những người vừa quyết định thân phận chính trị của bản thân đại biểu Quốc hội, lại vừa quyết định lợi ích kinh tế, tài chính của các địa phương nơi đại biểu tổ chức thành Đoàn. Đặc điểm đó không thể đảm bảo cho đại biểu Quốc hội thực hành được quyền giám sát của mình dẫu có ngàn lần kêu gọi đại biểu rèn luyện bản lĩnh, nâng cao trình độ.

2.3. Trong lúc giám sát tối cao của Quốc hội hiệu lực và hiệu quả còn thấp thì ngay bản thân Quốc hội lại chưa có cơ chế hữu hiệu giám sát hoạt động của mình. Trong nhà nước pháp quyền thì bất kỳ một nhánh quyền lực nào cũng phải được kiểm soát để hạn chế sự lộng quyền, lạm quyền. Quốc hội là một thiết chế quyền lực nhà nước mà phạm vi tác động của nó trên toàn lãnh thổ quốc gia. Vì vậy, không kiểm soát được quyền lực của Quốc hội, như V.I.Lênin đã chỉ rõ: “Còn nguy hại hơn” sự vi hiến của hành pháp và tư pháp. Do đó, cùng với việc nâng cao hiệu lực và hiệu quả giám sát tối cao của Quốc hội, cần sớm hình thành cơ chế giám sát bản thân hoạt động của Quốc hội.

Liên quan đến việc hình thành cơ chế giám sát hoạt động của Quốc hội, việc Hiến pháp giao cho UBTVQH nhiệm vụ giải thích chính thức Hiến pháp, luật và pháp lệnh mà trên thực tế không thực hiện được, sẽ được giải quyết thông qua việc giao cho cơ chế này đảm nhận nhiệm vụ đó như nhiều quốc gia đã làm (Toà án bảo hiến hay Hội đồng bảo hiến).

2.4. Quốc hội quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước - dầu đã có một số đổi mới nhưng vẫn còn hình thức, chưa thực quyền. Sở dĩ còn điều đó bởi quy trình quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước ở nước ta chưa thật sự coi trọng việc phát huy trí tuệ của đông đảo nhân dân. Với vai trò là người lãnh đạo nhà nước và xã hội, Đảng ta thường là người khởi xướng và là người quyết định trước những vấn đề trọng đại của đất nước. Sau đó, Quốc hội chính thức hoá về phương diện nhà nước những quyết định quan trọng đó. Quy trình đó, đã dẫn Quốc hội quyết định lại vấn đề mà Ban chấp hành Trung ương hoặc Bộ Chính trị đã quyết, không thể tránh khỏi Quốc hội dựa dẫm ỷ lại vào Đảng hoặc  muốn có ý kiến khác cũng không có điều kiện để bày tỏ chính kiến của mình, nhất là các đại biểu là Đảng viên. Vì thế, đổi mới quy trình ban hành các quyết định quan trọng của Nhà nước đang là đòi hỏi bức thiết để Quốc hội thực hiện nhiệm vụ và quyền hạn này một cách thực chất. Đảng lãnh đạo Nhà nước không có nghĩa là Đảng phải quyết định trước Nhà nước, mà điều cơ bản là Đảng tập hợp được trí tuệ của đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia vào quá trình ra quyết định. Điều đó, đòi hỏi phải đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng. Trong quy trình ra quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, Đảng chỉ giữ vai trò khởi xướng, sau đó giao cho cơ quan có thẩm quyền (thường là Chính phủ) soạn thảo đề án chi tiết và cụ thể để đưa ra tham vấn ý kiến của nhân dân, huy động trí tuệ của các tầng lớp nhân dân đóng góp vào đề án. Sau một thời gian xác định lấy ý kiến nhân dân, toàn bộ ý kiến được tổng hợp đầy đủ vừa làm tài liệu để Đảng và Quốc hội xem xét, vừa làm tài liệu tham khảo hữu ích trong quá trình thực hiện quyết định sau này. Sau khi lấy ý kiến đóng góp của nhân dân, Đảng chỉ định hướng về chủ trương, không quyết định những nội dung cụ thể của dự án. Quốc hội phải thay mặt nhân dân quyết định những nội dung cụ thể. Ví dụ như Đảng chỉ quyết định phải mở rộng Hà Nội, nhưng mở rộng bao nhiêu, lấy đất của tỉnh nào, theo phương án nào thì do Quốc hội quyết định. Hay Đảng quyết định trong cơ cấu năng lượng ở Việt Nam, nhất định phải có năng lượng hạt nhân, còn làm nhà máy điện hạt nhân ở đâu, công suất bao nhiêu, công nghệ thế hệ thứ mấy phải do Quốc hội quyết định.

2.5. Hoạt động của Quốc hội chưa ngang tầm với mong mỏi của cử tri cả nước một phần do chất lượng đại biểu Quốc hội. Luật Bầu cử ở nước ta không được đổi mới một cách căn bản, đã bao nhiêu năm nay vẫn tuân theo nguyên tắc “Đảng cử dân bầu” nên không phát huy được tính tích cực và mối quan hệ về trách nhiệm qua lại giữa cử tri và đại biểu. Sự không gắn bó trách nhiệm của Đại biểu với cử tri đã bầu ra mình, không tạo ra động lực để đại biểu Quốc hội phát huy hết tài năng, nhiệt huyết và trách nhiệm trước cử tri. Vì thế, đổi mới một cách căn bản chế độ bầu cử đại biểu Quốc hội là một đòi hỏi bức thiết để nâng cao chất lượng đại biểu.

3. Định hướng tổng thể về việc tiếp tục đổi mới Quốc hội trong thời gian tới 

Định hướng tổng thể về việc tiếp tục đổi mới Quốc hội trong thời gian tới là: “Tiếp tục xây dựng một Quốc hội mạnh, thực thi đầy đủ nhiệm vụ và quyền hạn về lập pháp, giám sát tối cao và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước; xứng đáng với vai trò và vị trí là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam”. Theo hướng đó, cần phải:

- Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Hội đồng dân tộc và các Ủy ban, chuyển trọng tâm hoạt động vào các cơ quan này. Ở đó, các công việc trước khi đưa trình Quốc hội phải được bàn bạc kỹ lưỡng, xem xét tập thể, quyết định theo đa số. Cần phải thành lập thêm một số Ủy ban của Quốc hội để tạo điều kiện cho các Ủy ban chuyên môn hóa hoạt động của mình theo hướng chuyên sâu về các lĩnh vực như tư pháp, tài chính ngân sách, văn hoá, giáo dục, nông nghiệp, công nghiệp… Đồng thời tiếp tục nâng cao chất lượng đại biểu Quốc hội, đặc biệt là các đại biểu Quốc hội chuyên trách có trình độ chuyên sâu, có trách nhiệm và bản lĩnh, có kỹ năng hoạt động đại biểu.

- Tiếp tục dân chủ hóa các hoạt động của Quốc hội, nhân tố cực kỳ quan trọng để nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của Quốc hội, làm cho Quốc hội mạnh và thực quyền. Vì vậy, phải tiếp tục đổi mới và tạo mọi điều kiện để các kỳ họp của Quốc hội diễn ra thật sự dân chủ, đúng pháp luật, cung cấp thông tin đầy đủ, đa dạng, nhiều chiều cho đại biểu Quốc hội; tăng cường tranh luận phản biện trong việc xem xét, quyết định các vấn đề tại các kỳ họp. Thu hút quần chúng nhân dân tham gia ngày càng đông đảo vào các hoạt động của Quốc hội, tăng cường mối quan hệ gắn bó và trách nhiệm lẫn nhau giữa đại biểu Quốc hội và cử tri…

- Quốc hội đã và còn đứng trước đòi hỏi phải nhanh chóng xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật tốt về chất lượng, đầy đủ, đồng bộ về số lượng đáp ứng kịp thời các nhu cầu điều chỉnh các quan hệ kinh tế - xã hội trong điều kiện mở cửa, hội nhập và xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân đang tiến hành ở nước ta. Để làm điều đó, phải tiếp tục tăng cường năng lực lập pháp của Quốc hội; phải định hướng chính sách pháp luật rõ ràng, minh bạch và cụ thể trước khi soạn thảo dự án luật. Đồng thời phải tiếp tục đổi mới qui trình lập pháp thật sự khoa học, chặt chẽ, hợp lý, đề cao trách nhiệm của các chủ thể.

- Tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động giám sát mà trước hết là tiến hành sửa đổi bổ sung Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội sao cho các qui định pháp lý cụ thể, thủ tục tiến hành rõ ràng, minh bạch hơn. Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội sửa đổi cần xác định rõ phạm vi, nội dung và cơ chế giám sát của Quốc hội, các Ủy ban của Quốc hội. Cùng với việc hoàn thiện cơ sở pháp lý, trong tổ chức thực hiện hoạt động giám sát cần khắc phục tình trạng giám sát theo chiều rộng mà thiếu chiều sâu, tập trung giám sát chuyên đề, đặc biệt là giám sát việc sử dụng ngân sách nhà nước, đánh giá hiệu quả của việc sử dụng ngân sách nhà nước.

Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội gắn bó mật thiết với đổi mới hệ thống chính trị. Một mặt vừa phải đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng để không ngừng phát huy vị trí và vai trò của Quốc hội trong đời sống nhà nước. Mặt khác phải đổi mới một cách căn bản phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội. Đồng thời, sự đổi mới của Quốc hội có tác dụng sâu sắc đến đổi mới Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan tổ chức hữu quan khác trong hệ thống chính trị nước ta và ngược lại. Vì thế, sự đổi mới đồng bộ của tất cả các thành tố cấu thành hệ thống chính trị là nhân tố đảm bảo cho Quốc hội trở thành một Quốc hội mạnh về lập pháp, giám sát tối cao và quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước.

4. Kiến nghị:

- Đề nghị đưa vào Cương lĩnh ở mục IV (phần về Nhà nước) một đoạn xác định vị trí và vai trò của Quốc hội trong Nhà nước pháp quyền. Đoạn đó có thể viết như sau: “Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan lập pháp của Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam” (xác định trong Cương lĩnh để tạo điều kiện cho việc thể chế hoá khi sửa Hiến pháp năm 1992);

- Đề nghị đưa vào Cương lĩnh (ở mục IV phần về Nhà nước) một câu về vai trò của Hiến pháp và xác định quyền lập hiến thuộc về nhân dân, để tạo điều kiện cho việc đổi mới quy trình lập hiến khác với quy trình lập pháp. Câu đó có thể viết như sau: “Hiến pháp là đạo luật gốc của Nhà nước phải được nhân dân trực tiếp phê chuẩn”;

- Sáng kiến lập hiến thuộc về Đại hội Đảng hoặc Ban Chấp hành Trung ương. Do vậy đề nghị đưa vào Báo cáo Chính trị trình Đại hội Đảng lần thứ XI một câu: “Để kịp thời thể chế hoá Cương lĩnh, cần sửa đổi Hiến pháp năm 1992 trong thời gian tới”;

- Đưa vào báo cáo Chính trị trình Đại hội XI một đoạn đánh giá Quốc hội và phương hướng đổi mới Quốc hội theo định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền (rút ra một số nhận định đánh giá ở mục 1 và mục 2 của bài viết này);

- Đề nghị đưa vào Báo cáo xây dựng Đảng trình Đại hội XI câu: “Cần phải trực tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng một cách căn bản đối với Nhà nước, đặc biệt là đối với Quốc hội”;

- Đề nghị ban hành Luật Phản biện xã hội và Tham vấn nhân dân (để thay đổi một cách căn bản quy trình ra các Nghị quyết quan trọng của đất nước) trong Chương trình xây dựng pháp luật của Quốc hội nhiệm kỳ tới.

GS,TS. Trần Ngọc Đường - Viện Nghiên cứu Lập pháp, UBTVQH.
Ý kiến của bạn
Tên của bạn
Địa chỉ
Email
Điện thoại
Tệp đính kèm
 
 
gửi đi
CÁC TIN KHÁC:
Nước và Nhà nước trong Hiến pháp Việt Nam (23/12/2013)
Cần thành lập Uỷ ban dân nguyện của Quốc hội (08/03/2013)
Vấn đề kiểm soát quyền lực trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992 (05/02/2013)
Về việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Văn phòng Quốc hội (31/01/2013)
Nhận thức và thực hiện dân chủ trong nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay (08/01/2013)
Sửa đổi, bổ sung Nghị quyết số 417/2003/NQ-UBTVQH11: Một số vấn đề liên quan đến tổ chức và hoạt động của Văn phòng Quốc hội hiện nay (08/01/2013)
Mặt trận Tổ quốc trong vai trò phản biện và giám sát hoạt động của bộ máy quyền lực nhà nước (20/12/2012)
Sửa đổi, bổ sung Nghị quyết số 417/2003/NQ-UBTVQH11: Một số vấn đề liên quan đến tổ chức và hoạt động của Văn phòng Quốc hội hiện nay (08/01/2013)
8.jpg
Đồng chí Uông Chu Lưu, Phó Chủ tịch Quốc hội trao quyết định bổ nhiệm đồng chí Nguyễn Đình Quyền làm Viện trưởng Viện NCLP
Số 03 ((212) tháng 2/2012) 05/02/2012
 
Thực trạng và nhu cầu giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh ở Việt Nam

Mối quan hệ giữa quyền tiếp cận thông tin của công dân và nhà báo trong hai dự thảo luật

Công khai thông tin với việc thực hiện phản biện xã hội

Thư của Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng gửi Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp

CÔNG BỐ VÀ TRAO NGHỊ QUYẾT BỔ NHIỆM VIỆN TRƯỞNG VIỆN NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP

Sự ảnh hưởng của pháp luật Pháp tới luật tư ở Việt Nam

Khai mạc trọng thể Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XIV

Khai mạc kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XIV

Lựa chọn chính sách cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập kinh tế hiện nay

Chất vấn và hậu chất vấn

Tìm kiếm
Tìm kiếm nâng cao
 
Hiển thị tốt nhất trên trình duyệt Firefox

    Trang chủ | Liên hệ | Sơ đồ website Trang thông tin điện tử của Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp – Văn phòng Quốc hội
Giấy phép xuất bản số: 37/GP-BC-BVHTT, cấp ngày: 08/04/2005 • Tổng Biên tập: Ts. Phạm Văn Hùng
Toà soạn: 27A Võng Thị – Tây Hồ – Hà Nội: Điện thoại: 08043359 - 08043362• Fax: 08048486• Email: nclp@qh.gov.vn

Ghi rõ nguồn "Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp" khi phát hành lại thông tin từ website này
Bản quyền thuộc về Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp. Phát triển bởi Công ty Tinh Vân