Tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khoá VIII, tháng 6 năm 1987, đồng chí Võ Chí Công được bầu giữ chức Chủ tịch Hội đồng nhà nước. Hồi ấy chưa có Đảng đoàn Quốc hội, đồng chí được Bộ Chính trị phân công trực tiếp lãnh đạo công tác Quốc hội. Trong cương vị mới, trong hoàn cảnh công cuộc đổi mới mới bắt đầu, đất nước còn nhiều khó khăn, thử thách, cùng với các đồng chí lãnh đạo khác của Đảng và Nhà nước, đồng chí Võ Chí Công đã có những đóng góp lớn vào việc đổi mới hoạt động của Quốc hội.

Từ những lời phát biểu

Trong bài phát biểu tại cuộc họp Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội ngày 12/12/1988, kỳ họp thứ tư Quốc hội khoá VIII, đồng chí Võ Chí Công đã trình bày quan điểm về đổi mới sự lãnh đạo của Đảng và nội dung phương pháp làm việc của Quốc hội. Về đổi mới sự lãnh đạo của Đảng, đồng chí nói rõ: “Đảng phải lãnh đạo bằng đường lối, chủ trương lớn thông qua các Đảng viên của mình được nhân dân bầu vào Quốc hội và làm cho đường lối, tư tưởng của Đảng trở thành nghị quyết, chủ trương của Quốc hội. Điều này khác với trước đây, khi chúng ta lãnh đạo, quản lý đất nước bằng nghị quyết trực tiếp của Đảng. Điều đó hiện này không còn phù hợp, phải sửa đổi... Lãnh đạo không có nghĩa là hạn chế dân chủ, mà là phát huy dân chủ; lãnh đạo không có nghĩa là gò bó, sắp đặt mọi thứ, buộc Quốc hội phải thông qua. Lãnh đạo là làm sao để không đi chệch khỏi đường lối đổi mới cách mạng của chúng ta”. Trên cơ sở đó, đồng chí chỉ rõ sự đổi mới về nội dung và phương pháp làm việc của Quốc hội: “Các năm trước đây, Bộ Chính trị thảo luận và quyết định kế hoạch và ngân sách nhà nước. Trình tự làm như sau: Hội đồng bộ trưởng chuẩn bị báo cáo Bộ Chính trị, Bộ Chính trị trình ra Hội nghị Ban chấp hành trung ương, Ban chấp hành trung ương thảo luận và quyết định, sau đó Hội đồng bộ trưởng trình ra Quốc hội những vấn đề đã được Đảng quyết định. Năm nay chúng ta không làm theo cách đó. Chúng ta phải đổi mới, dù đây chỉ là đổi mới bước đầu. Bộ Chính trị chỉ cho ý kiến về phương hướng, nhiệm vụ lớn, còn những vấn đề cụ thể về nội dung kế hoạch, chỉ tiêu và biện pháp do Hội đồng bộ trưởng chuẩn bị báo cáo chi tiết, trình Quốc hội thảo luận và quyết định. Như vậy, Quốc hội có quyền và trách nhiệm cao nhất trong việc quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước”. Với đại biểu Quốc hội, đồng chí cũng đặt yêu cầu cao: “trước đây, mỗi người phát biểu một kiểu, thường là phát biểu một chiều, hoặc khi có ý kiến khác nhau thì không có thảo luận, đối thoại và kết luận cho rõ ràng. Lần này các vấn đề phải chuẩn bị kỹ, từng đại biểu phải chuẩn bị chu đáo, phát biểu dân chủ nhưng phải có trách nhiệm... Dân chủ là phải thảo luận, tranh luận để phân định phải trái, đúng sai. Mỗi đại biểu phải có quan điểm của mình. Chỉ có tranh luận, thảo luận mới làm sáng tỏ vấn đề, mới tìm ra chân lý, trên cơ sở đó đi đến kết luận đúng đắn, biểu quyết và chấp hành theo đa số”.

Tại một số bài phát biểu khác, đồng chí tiếp tục phân tích làm rõ thêm vấn đề đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội và đổi mơí tổ chức, hoạt động của Quốc hội. Phát biểu với các Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tại kỳ họp thứ sáu Quốc hội khoá VIII, ngày 15/12/1989, đồng chí lại nhấn mạnh: “Để bảo đảm chắc chắn thắng lợi của sự nghiệp đổi mới, trước hết Đảng phải đổi mới sự lãnh đạo, đổi mới nội dung và phương pháp lãnh đạo của mình... Cần phân biệt Đảng là cơ quan lãnh đạo chứ không phải là cơ quan quyền lực, cơ quan quản lý”. Tại bài phát biểu này, đồng chí cũng đặc biệt quan tâm đến vai trò của các uỷ ban thường trực của Quốc hội: “các uỷ ban thường trực của Quốc hội phải thực sự làm việc, đề ra được rõ các vấn đề Quốc hội cần bàn bạc, tranh luận để đi đến những kết luận và quyết định đúng đắn. Để thực hiện được việc này, cần tăng cường hoạt động và thời gian làm việc của các uỷ ban của Quốc hội, tăng cường cán bộ có năng lực chuyên trách bộ phận thường trực của các uỷ ban...”. Đồng chí nhắc lại điều này trong hoàn cảnh từ đầu nhiệm kỳ khoá VIII, trong 7 uỷ ban thường trực của Quốc hội chỉ Uỷ ban Pháp luật có Chủ nhiệm hoạt động chuyên trách là Bà Ngô Bá Thành, Chủ nhiệm các uỷ ban khác đều hoạt động kiêm nhiệm.

Từ yêu cầu của công cuộc đổi mới, những điều đồng chí Võ Chí Công phát biểu đã từng bước được triển khai trong hoạt động thực tế của Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội.

Đến những công việc, những con số gợi nhiều suy nghĩ

Nhiệm kỳ Quốc hội khoá VIII đã diễn ra trong hoàn cảnh có nhiều khó khăn hơn thuận lợi. Trong bước đầu đổi mới, đất nước ta còn khủng hoảng kinh tế, lạm phát rất cao, lương thực còn thiếu thốn, đời sống nhân dân rất khó khăn, tình hình thế giới có nhiều diễn biến phức tạp...

Nhiệm vụ của Quốc hội khoá VIII trước sự nghiệp đổi mới hết sức nặng nề nhưng điều kiện hoạt động còn không ít khó khăn. Cán bộ hoạt động chuyên trách rất ít. Về Hội đồng nhà nước, ngoài Chủ tịch Võ Chí Công, chỉ có 6/14 thành viên khác hoạt động chuyên trách. Về Quốc hội, ngoài Chủ tịch Quốc hội Lê Quang Đạo (cũng đã được tính là hoạt động chuyên trách của Hội đồng Nhà nước) chỉ có 2/5 Phó Chủ tịch hoạt động chuyên trách. Về các uỷ ban thường trực của Quốc hội, như đã nói ở trên, chỉ có Chủ nhiệm uỷ ban Pháp luật chuyên trách; các Phó chủ nhiệm uỷ ban không có ai chuyên trách, khoảng giữa đến gần cuối nhiệm kỳ mới  có một ít người thôi giữ chức vụ ở các cơ quan khác chuyển về hoạt động chuyên trách. Đội ngũ cán bộ giúp việc cũng còn thiếu kinh nghiệm và ít về số lượng. Hồi đó, tại cơ quan giúp việc là Văn phòng Quốc hội và Hội đồng Nhà nước chỉ Uỷ ban pháp luật và Uỷ ban đối ngoại có vụ chuyên môn giúp việc riêng với số cán bộ rất ít, còn Hội đồng dân tộc và 5 uỷ ban còn lại chỉ có một vụ chuyên môn giúp tất cả mọi việc. Đó là chưa tính đến những khó khăn khác về điều kiện làm việc, cơ sở vật chất, phương tiện kỹ thuật. Chỉ đến khi bước sang nhiệm kỳ khoá IX, rút kinh nghiệm từ khoá VIII, các khó khăn trên đây mới được khắc phục một bước cơ bản.

Trong hoàn cảnh có nhiều khó khăn như vậy, với trách nhiệm đứng đầu Hội đồng Nhà nước và chủ trì lãnh đạo Quốc hội, cùng với Chủ tịch Quốc hội Lê Quang Đạo và các đồng chí lãnh đạo khác của Quốc hội và Hội đồng Nhà nước, đồng chí Võ Chí Công đã có tác động lớn đến đổi mới hoạt động của Quốc hội.

Trong quá trình lãnh đạo Quốc hội và Hội đồng nhà nước thực hiện các nhiệm vụ quan trọng ấy, đồng chí Võ Chí Công đã thể hiện bản lĩnh của một cán bộ cách mạng giàu kinh nghiệm. Trong bước đầu đổi mới, còn nhiều vấn đề mới mẻ, trên cơ sở lắng nghe ý kiến thảo luận dân chủ kết hợp với chính kiến riêng mình, đồng chí thường kết luận các vấn đề cần xem xét, quyết định một cách ngắn gọn, dứt khoát, phù hợp với thực tế. Tại phiên họp cuối tháng 1 năm 1989, Hội đồng nhà nước xem xét, thông qua dự án pháp lệnh bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp. Vào thời điểm ấy, vấn đề này còn rất mới, có những điều khó hiểu, một số đồng chí còn băn khoăn. Trước yêu cầu thực tế cần ban hành pháp lệnh này, căn cứ vào ý kiến thảo luận, đồng chí đã tỏ thái độ dứt khoát: “Hội đồng nhà nước cần thông qua, chỗ nào khó hiểu thì cố gắng vận dụng viết lại và cần chuẩn bị thêm bản giải thích kèm theo pháp lệnh này...” Tại phiên họp khác vào tháng 4-1989, khi kết luận về việc thực hiện Nghị quyết của Quốc hội về công tác bảo vệ an ninh, trật tự an toàn xã hội, trước tình hình thực hiện các kiến nghị qua giám sát có những khó khăn đồng chí đã chỉ đạo cụ thể : “Từng kiến nghị phải được chuẩn bị thành đề án cụ thể và sẽ được xem xét cụ thể. Giao Văn phòng Quốc hội và Hội đồng nhà nước bàn với Văn phòng Hội đồng Bộ trưởng và các ngành để trình Hội đồng nhà nước xem xét và có quyết định cụ thể đối với từng kiến nghị”. Đồng chí là người rất tôn trọng và nghiêm chỉnh thực hiện đường lối chính sách của Đảng nhưng không cứng nhắc và vận dụng linh hoạt khi cần thiết. Vào thời gian ấy, theo Hiến pháp 1980, Hội đồng nhà nước quy định và quyết định việc tặng thưởng huân chương, huy chương và danh hiệu vinh dự nhà nước. Đó cũng là lúc đang tiếp tục thực hiện việc xét tặng Huân chương bậc cao theo Thông tư 38TT/ TƯ ngày 25/10/1984 của Ban bí thư Trung ương Đảng. Khi phát hiện những bất hợp lý, đồng chí đã cho ngừng xem xét quyết định việc khen thưởng này trong một thời gian để nghiên cứu cách xử lý tốt hơn.

Từ một ít sự việc cụ thể trên đây, chúng tôi muốn được nhắc lại những ngày đồng chí Võ Chí Công cùng các đồng chí lãnh đạo thời ấy đã vượt qua bao khó khăn của bước đầu đổi mới. Nhiệm kỳ Quốc hội khóa VIII đã qua hơn mười năm, cũng có người đặt lại câu hỏi: vì sao trong bối cảnh ấy, khó khăn nhiều hơn thuận lợi như thế mà hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhà nước vẫn đạt hiệu quả cao. Thiết nghĩ câu hỏi ấy cũng nên được lý giải để từ bài học hôm qua có thể tiếp tục vận dụng cho ngày hôm nay, bởi lẽ dù công tác nhiệm kỳ khoá VIII đã được tổng kết nhưng cũng chỉ mới tổng kết, đánh giá chung, chưa có dịp phân tích cụ thể, sâu sắc về từng mặt hoạt động, về từng vấn đề cụ thể của hoạt động ngày ấy./.