Những cảnh báo không mới

PCI năm 2008 có một số phát hiện đáng ngạc nhiên. Trước tiên đó là việc Bình Dương, một tỉnh liên tục dẫn đầu trong bảng xếp hạng PCI trong 3 năm đã để mất danh hiệu quán quân vào tay Đà Nẵng, địa phương liên tục chiếm vị trí á quân trong tất cả các năm trước đây. Điều này cho thấy, nếu không cố gắng, sự tụt hạng là tất nhiên - và đáng buồn là Hà Nội cũng tụt xuống mức... trung bình.

Thứ hai, mặc dù kết quả xếp hạng PCI theo các năm tương đối ổn định, điểm số của năm 2008 ở tất cả các nhóm xếp hạng nhìn chung thấp hơn so với năm trước. Tỉnh trung vị trong PCI 2008 có điểm số thấp hơn so với năm 2007 là 2,4 điểm, giảm từ 55,6 điểm xuống còn 53,2 điểm. Điểm tỉnh trung vị năm nay mặc dù vẫn cao hơn so với năm 2006 (52,41 điểm) nhưng những cải thiện trong công tác điều hành giữa năm 2006 - 2007 có phần đảo chiều.

Với cải cách hành chính, cũng theo ông Huỳnh, chỉ số thành phần Chi phí thời gian để thực hiện các quy định của Nhà nước cũng thay đổi theo chiều hướng đáng lo ngại. Từng chỉ tiêu cấu thành của chỉ số này lại giảm rõ rệt. Tỷ lệ phần trăm chi phí thời gian DN phải bỏ ra để giải quyết các công việc liên quan đến giấy tờ và thủ tục hành chính tiếp tục tăng hàng năm.

Hiện tại, có tới 23% số DN phải bỏ ra trên 10% quỹ thời gian để thực hiện các thủ tục hành chính, điều này còn tăng hơn cả 2007. Trong khi số DN nhận định có sự cải thiện trong các rào cản về thủ tục hành chính cũng không nhiều. Mặc dù chi phí gia nhập thị trường đã cải thiện nhanh chóng, vẫn còn rất nhiều việc cần làm để khắc phục đủ loại chi phí phiền hà phát sinh khi DN thực hiện các quy định của Nhà nước trong quá trình hậu đăng ký. Hầu hết các nỗ lực chính sách nhằm cải thiện thủ tục sau đăng ký tập trung vào khâu thanh tra, kiểm tra. Vì thế các vấn đề này đã giảm xuống mức tối thiểu và dường như không còn là trở ngại lớn đối với DN. Tuy vậy, DN vẫn phàn nàn về giấy tờ và các loại thủ tục phiền hà trong tiếp xúc và làm việc hàng ngày với các cán bộ địa phương. Tình trạng khá phổ biến ở Việt Nam là mỗi tỉnh lại có cách hiểu và thực hiện các thủ tục hành chính khác nhau.

Trong khi hầu hết các chỉ số thành phần của PCI cải thiện ở mức độ vừa phải, hai chỉ số thành phần Đào tạo lao động và Chính sách phát triển khu vực kinh tế tư nhân lại giảm xuống rõ rệt. Có hai nguyên nhân chủ yếu đó là chất lượng dịch vụ công bị giảm sút và đặc biệt là mong đợi của DN tăng lên trong khi chất lượng dịch vụ công chưa đáp ứng.

Bên cạnh đó, đất đai và thời gian có thể tiếp cận được đất sản xuất vẫn là nỗi lo canh cánh của nhiều DN. Mặt bằng sản xuất không phù hợp không những khiến DN mất đi cơ hội đầu tư mà thậm chí mất đi cả cơ hội tiếp cận nguồn vốn. Theo nhiều kết quả nghiên cứu, có được mặt bằng kinh doanh luôn là một trong những khó khăn lớn nhất của các DN Việt Nam. Một cuộc khảo sát do IFC tiến hành tại tỉnh Bắc Ninh và TT-Huế cho thấy, để thành lập một nhà máy, DN phải trải qua 234 thủ tục, cần xin 48 loại văn bản khác nhau và phải chờ đợi khoảng 399 ngày mới có được mặt bằng sản xuất. Tại một số tỉnh, thời gian giới thiệu địa điểm cho nhà đầu tư thường lâu hơn, do diện tích đất dành cho DN ở đây bị hạn chế.

Hơn thế, cơ sở hạ tầng đã khiến nhiều DN gặp khủng hoảng. Trung bình mỗi DN mất 7,5 ngày do hệ thống giao thông từ DN tới trung tâm tỉnh không lưu thông được do lũ lụt, thiên tai... 71% DN sản xuất bị có sản phẩm bị ảnh hưởng do chất lượng hệ thống giao thông kém, tổng giá trị thiệt hại cho mỗi DN trung bình là 43 triệu đồng/năm. Trong tháng gần nhất, trung bình một DN bị cắt điện 48,29 giờ.

Khác với Luật gia Trần Hữu Huỳnh, với quan điểm của “người ngoài” Tiến sĩ Edmund Malesky lại cho rằng: Không thể đánh giá cơ sở hạ tầng giống điều hành kinh tế.

Tuy nhiên, các thủ tục, quy định phiền hà vẫn đang là gánh nặng làm tăng các khoản chi phí không cần thiết và làm giảm lợi nhuận của DN.

Khắc phục cách nào ?

Được biết, Đề án Đơn giản hóa thủ tục hành chính do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và Văn phòng Chính phủ chỉ đạo thực hiện với sự hỗ trợ của dự án Nâng cao năng lực cạnh tranh Việt Nam nhằm thống kê tất cả các thủ tục hành chính tác động đến DN ở cấp trung ương và địa phương thành một cơ sở dữ liệu hoàn chỉnh, công khai sẽ từng bước khắc phục những vấn đề này. Trước hết công tác thống kê sẽ giúp đưa ra một đánh giá nhanh và toàn diện về những gánh nặng thủ tục giai đoạn hậu đăng ký mà các DN phải đối mặt trong từng lĩnh vực và từng tỉnh.

Qua đó DN có thể tìm hiểu thông tin về những quyền lợi và nghĩa vụ của mình tốt hơn. Khâu thống kê cũng sẽ cho phép chuẩn hóa các thủ tục hành chính đã ban hành trên cả nước và giúp so sánh các sáng kiến thủ tục của từng tỉnh, qua đó lãnh đạo các địa phương có thể nhận biết được những tiêu chuẩn phù hợp với nhu cầu của họ nhất. Giai đoạn 2 của Đề án 30 nhằm rà soát, đơn giản hóa hoặc bãi bỏ những thủ tục phiền hà, trái pháp luật và không cần thiết sẽ giảm gánh nặng hồ sơ giấy tờ và chi phí tuân thủ đang ảnh hưởng đến hoạt động hàng ngày của DN, giúp cho thực hiện các thủ tục hành chính trên cả nước dễ dàng hơn.

Một trong những định hướng của cải cách hành chính công là cải cách chính sách tiền lương và nâng cao năng lực làm việc của đội ngũ cán bộ công chức để hạn chế tình trạng tham nhũng trong cung ứng dịch vụ công. Tuy nhiên các mục tiêu đầy tham vọng này dường như vẫn chưa đạt được ở các cấp địa phương. Dự thảo chiến lược quốc gia về phòng chống tham nhũng đến năm 2020 và các chương trình hành động dự kiến đề ra một chiến lược tổng thể liên quan một loạt các bộ ngành và cơ quan địa phương. Thêm vào đó, Luật Cán bộ công chức Quốc hội vừa thông qua được kỳ vọng giúp nâng cao và xây dựng một đội ngũ công chức trong sạch, tận tụy và làm việc hiệu quả. Chỉ số PCI hiển nhiên sẽ giúp đánh giá tính hiệu quả của những nỗ lực này.

Đừng chỉ nhìn vào chỉ số

Còn nhớ, khi công bố PCI 2006, lãnh đạo một số tỉnh thành đã... vô cùng bức xúc vì tỉnh mình có thứ hạng trung bình hoặc thấp. Thậm chí, một lãnh đạo Hà Nội đã cho rằng chỉ số PCIâ... không minh bạch. Theo ông này, PCI chỉ chủ yếu điều tra của khối DN tư nhân mà... bỏ quên DNNN. Tuy nhiên, chỉ sau 1 năm, với sự cải thiện vượt bậc, Hà Nội lại có những thay đổi đáng mừng. Vì thê,ë Tiến sĩ E. Malesky cho rằng: phần lớn người sử dụng PCI thường chú ý đến kết quả xếp hạng cuối cùng hoặc kết quả các chỉ số thành phần. Nhưng, điều tra PCI còn cung cấp dữ liệu phong phú về các chỉ tiêu cấu thành các chỉ số thành phần - đây mới là điều chính quyền địa phương cần nhìn vào để thay đổi. Cùng quan điểm với tiến sĩ Edmund, ông Vũ Quốc Tuấn - Hiệp hội Làng nghề  khẳng định: Kết quả đánh giá chỉ số PCI không làm suy giảm vị thế kinh tế - chính trị của các địa phương như nhiều người nghĩ. Thực chất PCI là chỉ số đánh giá về năng lực điều hành của lãnh đạo cấp tỉnh với kinh tế tư nhân chứ không là chứng chỉ bao quát về năng lực cạnh tranh cấp tỉnh.

Xin mượn lời của ông Võ Trí Thành - Trưởng Ban Nghiên cứu Chính sách hội nhập kinh tế quốc tế (Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế TƯ) để làm lời kết: Không có chỉ số nào là hoàn hảo hay có độ tin cậy 100%. Vấn đề quan trọng là PCI cho thấy tâm tư của DN muốn gửi gắm tới lãnh đạo địa phương. Hơn thế, “soi” vào PCI không phải là soi vào thứ hạng cao hay thấp mà lãnh đạo các địa phương phải nghiêm túc lắng nghe ý kiến DN nhằm cải thiện môi trường đầu tư- đó mới là cái được của PCI.