Chất vấn là một trong những hoạt động giám sát, là một hình thức giám sát trực tiếp của cơ quan dân cử. Chất vấn tại kỳ họp được truyền hình, truyền thanh trực tiếp thu hút sự quan tâm, theo dõi của cử tri, của cộng đồng và xã hội. Cử tri mong muốn những điều bức xúc được làm rõ địa chỉ trách nhiệm, nguyên nhân và có hướng khắc phục nhanh. Trong xu hướng trình độ đại biểu và trình độ dân trí ngày càng cao, hoạt động chất vấn tại kỳ họp không ngừng đổi mới và nâng cao chất lượng.

Ở TP HCM, từ kỳ họp thứ 3, HĐND TP khóa VII, phiên chất vấn có thêm đường dây điện thoại nóng và kỳ họp thứ 6 có thêm hộp thư điện tử và cầu truyền hình để người dân có thể gửi gắm bức xúc, nguyện vọng của mình làm cho kỳ họp trở nên sôi động, làm cho hoạt động của HĐND ngày càng gần dân hơn. Thông qua kỳ họp, sự cộng đồng trách nhiệm của HĐND và UBND và người dân càng thể hiện, góp phần thúc đẩy việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả của bộ máy Nhà nước ở địa phương, thúc đẩy sự phát triển kinh tế- xã hội của thành phố và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Từ thực tiễn điều hành phiên họp chất vấn của HĐND TP HCM, cho thấy có 3 vấn đề cần tập trung làm tốt nhằm tạo nên sự thành công của hoạt động này.

Thứ nhất, chọn vấn đề và  chọn người trả lời chất vấn.

Việc chọn lựa này xuất phát từ thực tiễn địa phương – những vấn đề bức xúc đang đặt ra được cử tri quan tâm, được báo chí phản ánh được dư luận đề cập, được đại biểu HĐND nắm bắt chuyển đến kỳ họp. Trước mỗi kỳ họp có hàng ngàn ý kiến của cử tri được gửi gắm qua việc tiếp xúc cử tri của đại biểu HĐND, có khoảng 30 đại biểu HĐND gửi khoảng 150 câu hỏi chất vấn liên quan đến UBND và khoảng 20 Sở - ngành. Thông qua hoạt động giám sát, tổng hợp ý kiến cử tri và các câu hỏi chất vấn của đại biểu HĐND, Thường trực HĐND có sự cân nhắc chọn vấn đề gì, liên quan đến Sở - ngành nào có thể trả lời chất vấn tại kỳ họp để trao đổi thống nhất với UBND và đưa ra xin ý kiến HĐND. Sở - ngành nào không trả lời chất vấn tại kỳ họp sẽ trả lời bằng văn bản gửi đến đại biểu có chất vấn và Thường trực HĐND để theo dõi.

Ở TP Hồ Chí Minh, mỗi kỳ họp thường lệ, HĐND TP dành trọn một ngày cho việc trả lời chất vấn. Việc chọn lựa vấn đề gắn với Giám đốc Sở - ngành nào trả lời chất vấn liên quan đến những vấn đề có ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội, vừa có tính thời sự, vừa có tính lâu dài, được người dân quan tâm. Vấn đề được chọn là những vấn đề có thông tin khá đầy đủ, có hướng xử lý và biện pháp xử lý. Hạn chế việc chọn và đi sâu vào những vấn đề nóng nhưng chưa có thông tin đầy đủ - các cơ quan chức năng còn đang làm rõ, chưa có biện pháp xử lý khả thi hoặc những vấn đề quá cụ thể, không mang tính phổ biến.

Việc chọn vấn đề, chọn người trả lời chất vấn có đáp ứng được mong đợi của đại biểu, của người dân hay không là công việc quan trọng, có tính quyết định sự thành công của phiên họp.

Thứ hai, điều hành trả lời chất vấn và chất vấn trực tiếp tại kỳ họp.

Người điều hành cần có sự chủ động, tổ chức, phối hợp sao việc điều hành đảm bảo nội dung và thời gian cho phép. Mỗi Giám đốc Sở - ngành được dành khoảng 60 phút cho việc chất vấn và trả lời chất vấn. Trước tiên, người trả lời chất vấn tập trung trả lời những câu hỏi gửi trước của đại biểu (khoảng 10-30 câu hỏi) trong khoảng 15 phút, sau đó các đại biểu được hỏi thêm và cử tri có thể gửi gắm khoảng 10 ý kiến của đại biểu và cử tri cho một vị Giám đốc, thàn viên Ủy ban. Thường thì mỗi câu hỏi thêm chiếm từ 1 đến 3 phút, mỗi ý kiến của cử tri cũng mất khoảng 30 giây đến 1 phút. Ở đây, người điều hành có thể cho đại biểu chất vấn và cử tri bày tỏ nguyện vọng theo từng nhóm vấn đề hoặc hỏi – trả lời từng câu theo kiểu đối thoại trực tiếp. Việc hỏi thêm của đại biểu cùng những gửi gắm của cử tri làm cho phiên chất vấn, trả lời chất vấn thêm sinh động, thêm sáng tỏ vấn đề. Điều này không chỉ thể hiện trình độ, khả năng nắm bắt và lý giải vấn đề thực tiễn của đại biểu mà còn cho thấy trình độ của cử tri trước những vấn đề sát thực mà cử tri gửi đến kỳ họp. Có đại biểu đã làm mô hình, chụp hiện trường đem đến kỳ họp để chứng minh một cách rất chân thực, rất thời sự và chất lượng công trình và đời sống của người dân nơi có dự án phải giải tỏa… Còn ý kiến của cử tri mặc dù chỉ 30 giây hay 1 phút thôi nhưng cũng rất súc tích, rất mộc mạc, chân tình và xây dựng. Có lẽ, câu hỏi hay, câu trả lời hay chính là những câu hỏi và câu trả lời sát với thực tiễn, sát với cuộc sống với tinh thần trách nhiệm cao trước dân không vòng vo, né tránh.

Mỗi lần trả lời chất vấn của Giám đốc Sở - ngành là mỗi lần đại biểu, cử tri xem xét đánh giá trình độ, năng lực, trách nhiệm và tấm lòng đối với công việc được giao trước dân như một cuộc sát hạch để có thêm sự cố gắng, trưởng thành trong vai trò tư lệnh lĩnh vực ở một thành phố lớn. Qua việc chất vấn, trả lời chất vấn đại biểu và người dân cũng có thông tin hơn, chia sẻ và cộng đồng trách nhiệm hơn đối với những vấn đề lớn, khó cùng chung tay giải quyết.

Ở đây việc điều hành của chủ tọa sao cho thật linh hoạt, thật dân chủ, tạo điều kiện cho đại biểu chất vấn – nhất là đại biểu ít chất vấn (để tránh sự độc diễn), dành thời gian – tuy không nhiều cho cử tri gửi gấm bức xúc và để cho người được chất vấn có thời gian trả lời. Việc hỏi và trả lời cũng cần đi đến cùng của vấn đề, cần có cao trào, có sự thẳng thắn, có tính xây dựng, có lý lẽ và thực tiễn thuyết phục, không cần thiết tạo áp lực hay có thái độ gay gắt, căng thẳng, quá lời. Người điều hành cần nắm chắc vấn đề đại biểu, cử tri quan tâm và công việc chính của người trả lời chất vấn để khi cần cũng tham gia vào quá trình này nhằm gợi ý, tạo thêm điểm nhấn, điểm đáng chú ý chứ không phải làm thay phần việc của người trả lời chất vấn.

       Tính dân chủ, thẳng thắn, trách nhiệm là điều được coi trọng của người điều hành.

       Thứ ba: Kết luận phiên họp chất vấn.

Phần này tuy ngắn gọn, khoảng 5 phút nhưng bao gồm công việc đánh giá, nhận xét một cách tóm tắt những mặt được, chưa được về phiên họp, về người chất vấn, người trả lời chất vấn nhằm kịp thời rút kinh nhiệm phiên họp. Đồng thời nêu những nội dung cần lưu ý, những vấn đề có thể đưa vào chương trình giám sát tới, đưa vào nghị quyết kỳ họp hay đưa vào hội nghị chuyên đề tiếp theo, kỳ họp tiếp theo hoặc cần lưu ý trong chỉ đạo, điều hành của TT HĐND, UBND.

Kết luận phiên họp không chỉ là khép lại phiên họp mà còn mở ra những nội dung và hướng xử lý tiếp thu những vấn đề bức xúc, những ý kiến gợi mở, những ý tưởng tốt cần được tiếp thu và khích lệ.

Có thể nói việc chuẩn bị và điều hành phiên họp chất vấn, trả lời chất vấn đòi hỏi có sự gia công, sự theo dõi tình hình trước kỳ họp, đòi hỏi sự tập trung, linh hoạt trong lúc điều hành phiên họp, xử lý tốt những thông tin của đại biểu, của cử tri, đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ với truyền hình và việc xử lý thông tin qua vi tính, qua đường dây điện thoại, qua hộp thư điện tử,…Đây là công việc khá lý thú nhưng cũng khá căng thẳng, không hề giản đơn, đòi hỏi sự tập trung cao để xử lý thông tin, tránh những sơ xuất có thể xẩy ra vì đây là chương trình được truyền hình, truyền thanh trực tiếp. Chỉ với tinh thần trách nhiệm cao, tinh thần xây dựng, đặt lợi ích của công việc, của người dân lên trên, thật sự lắng nghe, thật sự cầu thị, thật sự chia sẻ, tránh sự chủ quan áp đặt mới có thể xử lý được những thông tin, xử lý được mối quan hệ của chính quyền và người đại biểu của nhân dân nhằm thúc đẩy sự tiến bộ KT-XH và mọi mặt của đời sống.

Hoạt động chất vấn ở mỗi kỳ họp là công việc khó khăn, không được phép chủ quan hay nể nang, né tránh. Vấn đề không thể xử lý trong phiên họp mà còn sau phiên họp, còn được tiếp tục chấn vấn và trả lời chất vấn giữa hai kỳ họp… Sự theo dõi, đánh giá, góp ý của người dân qua mỗi kỳ họp nói riêng và trong mỗi hoạt động của HĐND TP nói chung nếu được người có trách nhiệm, người điều hành lắng nghe và thấu đáo sẽ thúc đẩy tiến trình nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của HĐND.

Nguồn: www.ttbd.gov.vn