Diễn đàn về nhà nước, pháp luật, chính sách
ISSN 1859-297X Chủ nhật, 28/05/2017, 22:09(GMT+7)
 
Tổ chức bộ máy nhà nước

Tiêu chí và yếu tố bảo đảm hiệu quả tính đại diện của Quốc hội

1. Đại diện là “sứ mệnh” của Nghị viện/Quốc hội - sứ mệnh bao trùm lên hoạt động lập pháp, giám sát và các hoạt động khác của Quốc hội

Trong lịch sử hình thành và phát triển của Nghị viện/Quốc hội, một thời gian dài, chức năng lập pháp được xác định là chức năng quan trọng duy nhất của Nghị viện/Quốc hội1. Sau đó, ở nhiều nước, cùng với lập pháp, giám sát trở thành chức năng chính của Nghị viện/Quốc hội2. Cho đến nay, chức năng của Nghị viện/Quốc hội cũng chưa được nhận thức thống nhất. Ở phương Tây, người ta cho rằng, Nghị viện/Quốc hội có ba chức năng chính: chức năng lập pháp, chức năng giám sát và chức năng đại diện3. Ở Việt Nam, có ý kiến cho rằng, Quốc hội có chức năng và nhiệm vụ phục vụ cho lợi ích chung của nhân dân và dân tộc, nói lên tiếng nói của nhân dân, thể hiện ý chí nguyện vọng của nhân dân cả nước4; có ý kiến nhấn mạnh chức năng lập pháp, nhưng cho rằng, ngoài chức năng lập pháp, Quốc hội còn thực hiện nhiều chức năng khác5. Có lẽ phổ biến nhất hiện nay là quan điểm cho rằng, Quốc hội Việt Nam có ba chức năng: chức năng lập pháp, chức năng quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước và chức năng giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước6.

Không loại trừ nguyên nhân do chưa thống nhất về mặt thuật ngữ, nhưng rõ ràng, hiện nay vẫn chưa có sự nhận thức chính xác và thấu đáo về tính đại diện của thiết chế Nghị viện/Quốc hội. Và như vậy, tất yếu dẫn đến một hệ quả là vai trò của Nghị viện/Quốc hội trong bộ máy nhà nước chưa được đặt đúng vị trí của nó.

Các đại biểu do nhân dân trực tiếp bầu ra, thì đương nhiên họ là người đại diện cho nhân dân. Có lẽ vì bầu cử Nghị viện/Quốc hội ra đời sớm và phổ biến hơn so với bầu cử các chức danh trong hành pháp và tư pháp, nên thuật ngữ cơ quan đại diện hiện nay được sử dụng với nghĩa phổ biến là chỉ Nghị viện/Quốc hội. Tính đại diện của thiết chế này gắn liền với chức năng lập pháp - chức năng khởi thủy khi sinh ra nó - và đại diện là trung tâm của các lý do vì sao Nghị viện/Quốc hội tồn tại7, là tiêu chí đầu tiên khi đề cập đến Nghị viện/Quốc hội8.  

Thời kỳ đầu khi Nghị viện/Quốc hội ra đời, lập pháp thường được xác định là một chức năng duy nhất của thiết chế này, lúc đó có thể có quan niệm đồng nhất giữa tính đại diện với chức năng lập pháp. Sau đó, lập pháp không còn là chức năng duy nhất, khi những chức năng khác, như giám sát, hành pháp hay quyết định ngân sách quốc gia lần lượt ra đời, thì việc đồng nhất giữa tính đại diện với chức năng lập pháp không còn chính xác nữa. Do vậy, quan điểm coi chức năng đại diện tồn tại bên cạnh chức năng lập pháp, chức năng quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước, chức năng giám sát9 cần được bàn luận thấu đáo. Nếu coi đại diện là chức năng của Nghị viện/Quốc hội, thì chức năng này không thể xếp “cùng hàng” với chức năng lập pháp, quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước và giám sát tối cao. Logic của vấn đề là ở chỗ: Nghị viện/Quốc hội là thiết chế đại diện cho nhân dân để thực hiện quyền lập pháp; đại diện cho nhân dân để quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước; đại diện cho nhân dân để giám sát tối cao, do đó, đại diện phải là thuộc tính bao trùm, chi phối các hoạt động lập pháp, quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước và giám sát tối cao. “Chức năng đại diện cần phải được coi là trung tâm, quyết định sự tồn tại và phát triển của các Nghị viện/Quốc hội nói chung. Nếu chức năng đại diện không được chú trọng thì các chức năng khác của Nghị viện/Quốc hội như lập pháp, quyết định những vấn đề cơ bản và giám sát khó có thể vận hành tốt, vì khi đó, ý chí của người dân và lợi ích của họ khó có thể được phản ánh một cách đúng đắn trong các quyết sách của Nghị viện/Quốc hội”10.

Có quan điểm cho rằng, nếu coi đại diện là chức năng của Nghị viện/Quốc hội, thì lập pháp được gọi là vai trò của thiết chế này. Ở hầu hết các quốc gia, lập pháp là vai trò chính và vai trò của Nghị viện/Quốc hội có thể được mở rộng hơn ở một số nước, như giám sát hành pháp, thông qua ngân sách. Tuy nhiên, tất cả các vai trò, dù là vai trò chính - lập pháp - hay các vai trò được mở rộng sau này như giám sát hành pháp, đều phải xuất phát từ chức năng đại diện11 và việc thực thi các vai trò là góp phần thực hiện chức năng đại diện của Nghị viện/Quốc hội.

2. Tiêu chí về tính đại diện của Nghị viện/Quốc hội  

Nghị viện/Quốc hội của hầu hết các nước trên thế giới là sản phẩm của bầu cử12, nên điều này liên quan đến tiêu chí thiết kế chế độ bầu cử. Về bản chất, bầu cử là con đường kiến thiết chế độ đại diện, do đó, chế độ bầu cử cần được thiết kế sao cho kết quả bầu cử phải phản ánh hợp lý tính đại diện. Ở nhiều quốc gia trên thế giới, nhân dân không chỉ bầu cơ quan lập pháp, mà còn bầu người đứng đầu quyền hành pháp, thậm chí các chức danh trong cơ quan tư pháp. Khi nhân dân bầu ra Nghị viện/Quốc hội và trao cho Nghị viện/Quốc hội quyền lập pháp, có nghĩa Nghị viện/Quốc hội đại diện cho nhân dân để thực hiện quyền lập pháp; khi nhân dân bầu ra Tổng thống để thực hiện quyền hành pháp, có nghĩa là Tổng thống đại diện cho nhân dân để thực hiện quyền hành pháp. Như thế, đôi khi chỉ cần một cá nhân cũng có thể đại diện cho nhân dân trong cả một đất nước, miễn rằng họ là kết quả của một cuộc bầu cử tự do, tiến bộ và công bằng. Do vậy, kết quả bầu cử trong một cuộc bầu cử dân chủ là yếu tố quyết định chính xác về tính đại diện. Chỉ một cá nhân Tổng thống do dân trực tiếp bầu có thể đại diện cho cả một dân tộc để thực hiện quyền hành pháp, nhưng đối với Nghị viện/Quốc hội, một cơ quan gồm nhiều đại biểu có chức năng xác lập ý chí, tính đại diện lại cần phản chiếu hợp lý tính đa dạng của kết cấu xã hội. 

Đối với bầu cử Tổng thống, vì cả nước chỉ bầu một người, nên không cần thiết phải phân chia thành các đơn vị bầu cử. Đối với bầu cử Nghị viện/Quốc hội, xét về mặt nguyên lý, nếu cả nước là một đơn vị bầu cử thì tính dân chủ được đảm bảo cao nhất, vì khi đó, sự cạnh tranh giữa các ứng cử viên là cao nhất và bình đẳng nhất. Bên cạnh đó, vì tất cả các ứng cử viên phải cạnh tranh với nhau nên sự lựa chọn của cử tri là rộng rãi nhất. Tuy nhiên, như vậy có thể dẫn đến trường hợp có địa phương rất nhiều đại biểu, có địa phương lại không có đại biểu trong Nghị viện/Quốc hội, hoặc tình trạng mất cân đối về ngành nghề, giới tính, lứa tuổi. Đó là chưa kể những bất cập khác như danh sách các ứng cử viên quá dài làm cử tri bối rối khi lựa chọn, mối liên hệ và chế độ trách nhiệm giữa các đại biểu với cử tri… Do vậy, rất ít các nước lựa chọn cách này, mà chế độ bầu cử của hầu hết các quốc gia trên thế giới đều “cơ cấu” bằng cách lựa chọn một mô hình đơn vị bầu cử13. Đây có thể gọi là sự “cơ cấu cần thiết”. 

Việc chọn lựa mô thức đơn vị bầu cử liên quan chặt chẽ tới việc chọn lựa tiêu chí về tính đại diện. Nói rõ hơn, khi nhà lập pháp quyết định về  “kiểu” đơn vị bầu cử thì đồng thời, nhà lập pháp cũng quyết định căn cứ về tính đại diện. Nghị viện/Quốc hội là cơ quan đại diện của nhân dân cả nước, vì thế, đảm bảo hợp lý tính đại diện của nhân dân là vấn đề rất quan trọng, mang tính nền tảng cho tổ chức và hoạt động của cơ quan này. Tiêu chí về tính đại diện của Nghị viện/Quốc hội rất đa dạng. Các tiêu chí mang tính phổ biến bao gồm: Thứ nhất, đại diện theo địa lý: mỗi vùng như tỉnh (thành phố) hoặc huyện… được phân bổ (hoặc được bảo đảm) số lượng đại biểu nhất định và các đại biểu được bầu phải chịu trách nhiệm trước cử tri tại vùng của họ; Thứ hai, đại diện theo tư tưởng; Thứ ba, đại diện theo các đảng phái chính trị, theo đó, cuộc bầu cử thành công khi một nghị viện ra đời bao gồm những đại biểu đại diện cho những phe đảng và những nhóm tư tưởng trong xã hội; Thứ tư, hệ thống bầu cử phải tạo ra nghị viện bao gồm cả nam, nữ, già, trẻ, giàu, nghèo; các tín ngưỡng, tôn giáo; các dân tộc (sắc tộc)...14.

Dưới góc độ lý luận, một Nghị viện/Quốc hội có tính đại diện hợp lý cần phải phản chiếu tính đa dạng của cộng đồng dân cư như giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, dân tộc, thành phần xã hội, tư tưởng, chính kiến... Tuy nhiên, thực tiễn tổ chức thực hiện cho thấy, khó có cơ quan dân cử nào đồng thời đảm bảo cân đối tất cả các tiêu chí về tính đại diện. Theo ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu và thực tiễn bầu cử ở nhiều quốc gia trên thế giới, tính đại diện của cơ quan dân cử thường được thể hiện qua hai tiêu chí cơ bản: Thứ nhất, đại diện theo vùng (địa lý), theo đó, mỗi vùng như tỉnh (thành phố) hoặc huyện… được phân bổ (hoặc được bảo đảm) số lượng đại biểu nhất định và các đại biểu được bầu phải chịu trách nhiệm trước cử tri tại vùng của họ. Cần chú ý rằng, mặc dù “bám” theo địa dư, nhưng các ứng cử viên thường không phải với tư cách độc lập, mà họ “thuộc” về một đảng phái chính trị nhất định. Thứ hai, đại diện theo các đảng phái chính trị. Tức là cử tri bầu cho các đảng phái chính trị, hoặc cho các cá nhân, nhưng những cá nhân phải gắn với các chính đảng. Về bản chất, đây là tiêu chí theo đường lối chính trị (hoặc các hệ tư tưởng khác nhau trong xã hội). Ngoài ra, tùy từng quốc gia trong từng thời kỳ, chế độ bầu cử có thể cần tính đến cơ cấu về giới tính (nam, nữ); độ tuổi (già, trẻ); địa vị xã hội (giàu, nghèo); các tín ngưỡng, tôn giáo; các dân tộc (sắc tộc)... Tuy nhiên cần lưu ý rằng, những tiêu chí khác đều đóng “vai phụ” cho tiêu chí đảng phái chính trị. Chẳng hạn, để tăng tỉ lệ phụ nữ trong cơ quan dân cử, thì các đảng phái cần có biện pháp để giới thiệu nhiều ứng cử viên của đảng mình là phụ nữ. Mặc dù họ đại diện cho phụ nữ, nhưng họ thuộc một đảng phái chính trị nào đó, chứ ít khi họ đại diện cho phụ nữ với tư cách ứng cử viên độc lập.

Bên cạnh đó, tầm quan trọng của việc chọn lựa, phân vạch đơn vị bầu cử còn được thể hiện: (i) nó trực tiếp quyết định đến nguyên tắc bình đẳng trong bầu cử. Về nguyên lý, số dân bằng nhau phải được bầu số lượng đại biểu bằng nhau. Nếu hai đơn vị bầu cử có số đại biểu được bầu bằng nhau, nhưng dân số đơn vị bầu cử khác nhau, thậm chí, đơn vị này lại gấp hai đơn vị bầu cử kia thì rõ ràng, nguyên tắc bình đẳng không được tôn trọng; (ii) nó quyết định cách thức “chuyển hóa” từ ý chí của nhân dân thành đại biểu trong cơ quan đại diện. Nếu chọn lựa đơn vị bầu cử theo phương pháp tỉ lệ, quyền lực từ nhân dân sẽ “chuyển hóa” vào các các đảng phái chính trị theo tỉ lệ số phiếu mà các đảng phái chính trị nhận được; nếu chọn đơn vị bầu cử theo phương pháp đa số, quyền lực nhân dân sẽ chuyển hóa cho các ứng cử viên; (iii) nó ảnh hưởng trực tiếp đến độ chính xác của việc “chuyển giao” quyền lực từ cử tri sang quyền lực của các đại biểu, các thiết chế đại diện. Chẳng hạn, về nguyên lý, đơn vị bầu cử áp dụng phương pháp tỉ lệ thường phản ánh sự “chuyển hóa” chính xác hơn so với phương pháp đa số, nhất là khi “ngưỡng” quy định tỉ lệ được chuyển thành “ghế” thấp. Điều này rất quan trọng, bởi nếu thiết kế không hợp lý, rất có thể dẫn đến hiện tượng “quyền lực không được trao cho người cần trao”15. Ngoài ra, việc chọn lựa mô thức đơn vị bầu cử là một yếu tố rất quan trọng, nó quyết định hiệu quả của sự ủy trị và mối liên hệ giữa cử tri với người đại diện, với chính quyền do họ bầu ra; tác động rất lớn đến tính cạnh tranh, ganh đua giữa các ứng cử viên trong bầu cử. Về nguyên tắc, đơn vị bầu cử một đại diện tạo cơ sở chặt chẽ hơn, hiệu quả hơn mối liên hệ, trách nhiệm của người đại biểu với cử tri so với đơn vị bầu cử nhiều đại diện. Tính ganh đua giữa các ứng cử viên trong đơn vị bầu cử một đại diện quyết liệt hơn nhiều so với đơn vị bầu cử nhiều đại diện16.

3. Những yếu tố cơ bản bảo đảm hiệu quả tính đại diện

Việc đáp ứng các tiêu chí về tính đại diện của Quốc hội mới chỉ là điều kiện “cần”, chứ chưa phải là điều kiện “đủ” để tính đại diện được thực hiện có hiệu quả. Nói cách khác, đó mới chỉ là “hình thức”, chứ chưa phải là “nội dung” của vấn đề. Về nguyên tắc, đại biểu Quốc hội cần đại diện cho nhân dân trong đơn vị bầu cử đã bầu ra họ, nhưng việc họ có nói, và nói có đúng tiếng nói cử tri của đơn vị bầu cử hay không lại là một vấn đề khác. Các yếu tố sau đây sẽ ảnh hưởng và quyết định hiệu quả của đại diện:

Một là, tính đại diện theo đảng phái chính trị là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả của sự ủy trị. Về bản chất, vai trò của các đảng phái chính trị đối với bầu cử liên quan đến việc trả lời câu hỏi: ngoài con người “cụ thể”, cử tri còn lựa chọn gì trong bầu cử? Một đường lối chính trị, một chính sách phát triển đất nước? Đường lối chính trị, chính sách cai trị phải được thực hiện thông qua những con người cụ thể. Nhưng những con người, những ứng cử viên nếu riêng rẽ, độc lập, không có một “bộ tham mưu” để tổ chức, không có những nguyên tắc chính trị nhất định dẫn dắt, thì họ có thể làm gì cho những người dân đã tin tưởng và trao quyền lực cho họ? Ở đa số các quốc gia trên thế giới, các đảng phái chính trị rất chú trọng công tác vận động bầu cử, với mục đích là hướng tới nắm giữ quyền lực nhà nước và lấy đó làm công cụ để thực hiện mục đích, lý tưởng của mình. Các đảng phái chính trị giới thiệu ứng cử viên, tham gia vận động tranh cử và xây dựng chính sách, kế hoạch hành động cho các ứng cử viên của đảng phái mình. Nhìn chung, các đảng phái chính trị có vai trò rất quan trọng trong việc tạo lập, duy trì tính cạnh tranh trong bầu cử. “Không có sự nghi ngờ chút nào rằng, chế độ dân chủ ngày nay là một chế độ dân chủ của những phe đảng và một hệ thống bầu cử phải tham chiếu tới một thể chế chính trị đa đảng, vì chỉ có như vậy, mới có thể nói về các cuộc bầu cử tự do và các cuộc bầu cử cạnh tranh”17. Có thể ý kiến trên còn mang tính phiến diện, bởi chưa có công trình nghiên cứu nào khẳng định cơ chế chính trị đa đảng là cơ chế duy nhất cho các cuộc bầu cử cạnh tranh, còn mang tính “cào bằng” trong mọi thể chế, chưa thấy tính đặc thù trong thời kỳ quá độ của thể chế chính trị các nước xã hội chủ nghĩa, nhưng rõ ràng, không thể phủ nhận vai trò của các đảng phái chính trị đối với các cuộc bầu cử ở các nước tư bản, bởi suy cho cùng, nói đến các đảng phái chính trị là nói tới các đường lối chính trị. Khi cử tri đi bỏ phiếu, họ lựa chọn không những cá nhân người đại diện, mà đồng thời họ còn lựa chọn đường hướng chính trị của người đại diện. Cùng với xu thế phát triển của dân chủ, xu hướng cử tri quan tâm về đường lối chính trị hơn là cá nhân người đại diện ngày càng trở thành phổ biến.

Có thể khái quát vai trò của các đảng phái chính trị trong vận động tranh cử và trong bầu cử : i) chỉ các đảng phái chính trị mới “đủ sức” hoạch định đường lối chính trị, điều mà các cá nhân riêng rẽ khó có thể thực hiện; ii) trong bầu cử, phải tạo ra một cơ chế dân chủ trong sự lựa chọn và điều đó được các đảng phái “cung cấp” đường lối chính trị khác nhau (ít nhất là hai), điều này tạo cơ hội thực sự cho cử tri lựa chọn; iii) phải là đảng phái chính trị mới đủ sức bảo đảm và thực hiện “lời hứa”với cử tri khi vận động tranh cử sau khi họ đắc cử chứ không phải là một cá nhân độc lập; iiii) thông qua sự vận động và cạnh tranh giữa các đảng phái chính trị mà cử tri mới có khả năng tiếp cận những thông tin về đường lối của các đảng phái chính trị. Đây là cơ sở để các lá phiếu của cử tri mang “sức mạnh chính trị”, một nội dung quan trọng làm nên thành công của một cuộc bầu cử.

Hai là, cần đảm bảo sự bình đẳng và cơ hội như nhau cho các đại biểu Quốc hội18. Các đại biểu dân cử phải có thông tin đầy đủ, đúng và kịp thời, phải có năng lực phân tích và phản biện, phải được tự do phát biểu mà không sợ bị truy bức trách nhiệm vì lời phát biểu hay thái độ giám sát của mình. Hiến pháp Cộng hòa Pháp quy định rõ “Thành viên Nghị viện không thể bị truy tố, điều tra, bắt giữ, xét xử vì những ý kiến phát biểu khi thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình”19. Thiếu những điều ấy, tiếng nói của cử tri khó có thể vang vọng nơi nghị trường20; và rõ ràng, nếu tiếng nói của cử tri chưa đến được nghị trường thì còn nói gì đến việc chuyển hóa tiếng nói ấy thành các quyết sách của Quốc hội hay trong việc giám sát Chính phủ.

Ba là, cần xây dựng cơ chế ràng buộc chế độ trách nhiệm của đại biểu trước cử tri đã bầu ra họ. Cử tri phải có quyền giám sát và có quyền phế truất các đại biểu khi họ không hoàn thành nhiệm vụ, hoặc đơn giản là họ không còn sự tín nhiệm của cử tri21. Một điều dễ nhận thấy là: ai quyết định chiếc “ghế” của họ, họ sẽ “làm vừa lòng” người đó. Đại biểu sẽ tiếp xúc hình thức đối với dân khi họ biết rằng, những người dân mà họ tiếp xúc sẽ không phải là những người quyết định việc họ có được lựa chọn trong nhiệm kỳ tiếp theo nữa hay không22. Do đó vấn đề là cần có cơ chế để buộc người đại biểu phải gần dân. Muốn buộc đại biểu tiếp xúc thật sự với dân thì người dân phải là người có vai trò thực sự quyết định “chiếc ghế” đương nhiệm và việc tái nhiệm của họ.

Như thế, tính đại diện có thực chất hay không liên quan chặt chẽ đến việc: 1) việc tạo dựng và tính hiện thực của cơ chế cử tri trực tiếp bãi nhiệm đại biểu dân cử; 2) cử tri có đích thực là người quyết định “người thắng, kẻ thua” trong bầu cử. Ví dụ, đơn vị bầu cử một đại diện sẽ tạo cơ sở thiết lập mối liên hệ, trách nhiệm của người đại biểu với cử tri chặt chẽ hơn, hiệu quả hơn so với đơn vị bầu cử nhiều đại diện. Nếu không đảm bảo cơ chế ràng buộc chặt chẽ chế độ trách nhiệm giữa đại biểu với cử tri, thì dù Quốc hội có bao gồm các đại biểu đại diện rộng khắp cho các cơ cấu xã hội, vẫn chỉ mang tính hình thức, thậm chí, tính đại diện có thể bị méo mó, biến dạng.

Bốn là, nhiều nước trên thế giới đã áp dụng một số biện pháp để đảm bảo tính đại diện của các tầng lớp “yếu thế” trong xã hội, như phụ nữ, dân tộc thiểu số, nông dân. Có một nghịch lý phổ biến ở không ít quốc gia hiện nay là, mặc dù chiếm đa số trong xã hội, song nông dân (hay phụ nữ) vẫn là lực lượng “yếu thế”. Giải quyết nghịch lý trên là xu thế ở nhiều nước trên thế giới và dường như là xu thế phát triển của dân chủ. Nhiều biện pháp đã được áp dụng ở các nước: các đảng phái quy định rõ “quotas” cho họ; can thiệp vào sự phân vạch đơn vị bầu cử; thành lập Viện thứ hai trong Quốc hội, thậm chí áp dụng việc bổ nhiệm thành viên của Viện này (như Thượng viện Pháp thực hiện chức năng đại diện cho các cộng đồng lãnh thổ địa phương của Cộng hoà Pháp và cộng đồng người Pháp cư trú ở ngoài nước Pháp23. Từ 1983, nước Pháp dành 12 ghế đại diện cho công dân Pháp ở nước ngoài, chiếm 3,6% trong tổng số 331 ghế trong Thượng viện Pháp; Nghị viện Ý có 12 ghế (1,9%) đại diện cho người Ý ở nước ngoài trong tổng số 630 nghị sĩ24; Điều 6 Luật Bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 1979, sửa đổi năm 1986 của Trung Quốc quy định “Quốc hội nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa và Hội đồng nhân dân các cấp ở những vùng có tương đối nhiều Hoa kiều hồi hương sẽ có số đại biểu thuộc thành phần này thích đáng”25)...

4. Tính đại diện của Quốc hội Việt Nam

Quy định của Hiến pháp về tính đại diện của Quốc hội

Các Hiến pháp của nước ta, kể cả bản Hiến pháp hiện hành (Hiến pháp năm1992, sửa đổi năm 2001) đều không quy định rõ đâu là chức năng của Quốc hội như quan điểm của một số học giả đã nói ở trên. Nhưng tính đại diện của Quốc hội được đề cập ngay trong chương quy định về Quốc hội của Hiến pháp. Xuất phát từ nguyên lý của dân chủ đại diện, Quốc hội là thiết chế nhận được quyền lực từ nhân dân và thực hiện quyền lực nhân dân. Quốc hội có sứ mệnh “chuyển hóa” ý chí, nguyện vọng của nhân dân thành Hiến pháp; “chuyển hóa” ý chí, nguyện vọng của nhân dân thành các đạo luật; “chuyển hóa” ý chí, nguyện vọng đó thành các quyết sách trọng đại của đất nước; và trên cơ sở ý chí, nguyện vọng của nhân dân, Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nước.

Vậy, nếu coi lập pháp, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước là những chức năng của Quốc hội, thì đại diện không nên gọi là chức năng của thiết chế này, mà có thể gọi là “sứ mệnh” của Quốc hội và “sứ mệnh” này chi phối, bao trùm lên các chức năng của Quốc hội. Và như thế sẽ thấy, cách quy định của Hiến pháp 1992 chưa thật hợp lý, chưa làm toát lên vị trí, vai trò của Quốc hội trong bộ máy nhà nước.

Về tiêu chí tính đại diện của Quốc hội

Đơn vị bầu cử trong pháp luật bầu cử ở nước ta chỉ tổ chức theo địa dư (bám theo đơn vị hành chính với một số dân nhất định). Nhìn chung, cách thức tổ chức này đơn giản và phù hợp với hướng tư duy (nhận thức) của chúng ta hiện nay về bầu cử. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận dưới góc độ về tính đại diện, mô thức đơn vị bầu cử này còn nhiều bất cập:

Thứ nhất, tiêu chí để phân định về tính đại diện trong pháp luật bầu cử nước ta hiện nay còn lúng túng, chưa rõ ràng và chưa hợp lý: (i) Lúng túng, bởi lẽ khi đề cập về nền tảng quyền lực nhà nước thì Hiến pháp lấy tiêu chí cơ cấu giai cấp26, trong khi bầu cử thì không đề cập đến tiêu chí này27; (ii) Chưa rõ ràng, là vì các tiêu chí chồng lấn lên nhau. Quan sát Điều 9 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội năm 1997, sửa đổi năm 200128, có thể thấy tiêu chí này bao trùm lên tiêu chí khác, các quy định rối, rất khó để phân định rạch ròi; (iii) Chưa hợp lý, bởi lẽ tiêu chí “chính” về tính đại diện thì không được Luật Bầu cử quy định rõ ràng. 

Thứ hai, tính đại diện trong chế độ bầu cử nước ta quá dàn trải: trong đảng, ngoài đảng, địa phương, giai cấp, tầng lớp, ngành, khối, dân tộc, giới tính, độ tuổi, tôn giáo, quốc doanh, dân doanh, nhưng chưa xác định tiêu chí nào mang tính hạt nhân. Bất cứ chế độ bầu cử nào cũng phải xác định “trục chính” về tính đại diện. “Trục chính” này sẽ là tiêu chí để thiết kế đơn vị bầu cử. Các tiêu chí khác được xem là những “tiêu chí phụ”. Khi đặt ra nhiều tiêu chí về tính đại diện, nếu xét về lý thuyết, đây là một ý tưởng rất tiến bộ, tuy nhiên, khi chưa nhận thức đúng đắn và chưa có các giải pháp hợp lý, việc đặt ra quá nhiều tiêu chí về tính đại diện, mà không xác định rõ đâu là tiêu chí “chính”, đâu là tiêu chí “phụ”, có thể sẽ “lợi bất cập hại”, bởi lẽ: (i) khi áp dụng đến ba tiêu chí trở lên về cơ cấu đã tiềm ẩn khả năng “xung đột” về cơ cấu. Điều đó có nghĩa là sẽ có khả năng “giẫm đạp lên nhau” khi “tham” quá nhiều tiêu chí về tính đại diện. Trong các cuộc bầu cử gần đây, như bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân nhiệm kỳ 2004-2009, tổ chức ngày 25/4/2004, bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XII, tổ chức ngày 20/5/2007, chúng ta đều đặt ra mục tiêu “năm tăng”: tăng tỉ lệ trẻ tuổi, tăng tỉ lệ phụ nữ, tăng tỉ lệ đại biểu là người dân tộc thiểu số và đại biểu tôn giáo, tăng đại biểu là người ngoài đảng, tăng tỉ lệ đại biểu khối dân doanh29, nhưng kết quả bầu cử của các cuộc bầu cử trên đều có một số chỉ tiêu không đạt được30; (ii), Một đại biểu, nếu “gánh” tới ba, bốn hoặc nhiều hơn “cơ cấu” là không thực chất, vì đại biểu không thể “phân thân” nhiều như thế để xem xét, đánh giá và quyết định. Kinh nghiệm của nhiều nước trên thế giới cho thấy, chỉ nên kết hợp hai tiêu chí và cần xác định rõ ràng “vai chính” và “vai phụ”. Phổ biến trong chế độ bầu cử các nước, tiêu chí địa lý phải trên cơ sở của đảng phái chính trị. Bản chất của vấn đề là: nghị sĩ không những phải gắn với một lực lượng xã hội mà còn phải gắn với một vùng (lãnh thổ) nhất định. Nếu một đại biểu “gánh” quá nhiều cơ cấu, trong nhiều trường hợp, sẽ có tình trạng mâu thuẫn trong chính tư cách đại diện của họ. Đó là chưa nói, khi đại biểu đại diện cho nhiều “nhóm” xã hội thì thực chất, họ không đại diện cho ai một cách đích thực. “Không nên chọn các đại biểu Quốc hội gánh quá nhiều cơ cấu (trẻ, nữ, người dân tộc, chưa vào Đảng). Mỗi nhóm người trong xã hội cần có đại biểu xuất sắc đại diện cho mình, chính vì vậy mà một người không thể đảm đương quá nhiều tính đại diện”31; (iii), Nếu nhìn xa hơn, cơ quan đại diện có nhiều “tiêu chí” quá cũng chưa chắc tốt, vì suy cho cùng, Quốc hội hay Hội đồng nhân dân quyết định theo đa số, chứ không thể quyết định theo tỉ lệ. Kinh nghiệm của một số nước, như Anh, Mỹ cho thấy rằng, họ mong muốn cơ chế chính trị (nói chung), nghị viện (nói riêng) luôn tồn tại hai đảng phái chính trị lớn, tức là thực sự có hai “phe” đối lập nhau để cạnh tranh và phản biện lẫn nhau. Do đó, khi có khả năng một đảng thứ ba lớn mạnh, họ luôn tìm cách hạn chế để duy trì chế độ song đảng. Chế độ bầu cử là một vũ khí quan trọng để thực hiện mục đích đó. Theo John F. Bibby, một nhà khoa học chính trị hàng đầu ở Mỹ, chế độ bầu cử áp dụng đơn vị bầu cử một đại diện là cơ sở cho cơ chế chính trị thường có hai đảng phái chính trị lớn32. Do vậy, một chế độ bầu cử hợp lý chỉ nên lựa chọn và thiết kế theo hai tiêu chí cơ bản. Phổ biến đối với các nước tư bản là tiêu chí địa dư và đảng phái. Thực ra, đảng phái chính trị là “trục chính” trong chế độ bầu cử của hầu hết các nước tư bản, nhưng các nghị sĩ hoạt động phải gắn với các địa bàn dân cư. Sẽ không hợp lý nếu có một vùng (địa phương) nào đó có rất nhiều đại diện, trong khi đó các vùng (địa phương) khác lại rất ít hoặc không có. Do đó, ngoài đảng phái chính trị, chế độ bầu cử của nhiều nước chia nhỏ đơn vị bầu cử theo địa dư là để đảm bảo tính cân đối về địa bàn hoạt động của các nghị sĩ. Cần chú ý rằng, khi phân định đơn vị bầu cử theo địa dư, tiêu chí về tính đại diện vẫn dựa trên cơ sở của đảng phái chính trị. Chính vì vậy, chế độ bầu cử của các nước theo mô hình hỗn hợp (như Đức, Italia, New Zealand), số phiếu của đảng phái chính trị nào không chuyển thành “ghế” trong đơn vị bầu cử địa dư (một đại diện) được cộng vào cho đảng phái chính trị đó trong đơn vị bầu cử đại diện tỉ lệ theo cả nước33. 

Thứ ba, nên xem xét lại cách phân bổ ứng cử viên do trung ương giới thiệu về các địa phương trong chế độ bầu cử nước ta hiện nay. Theo chúng tôi, đây là hệ quả của sự không thống nhất giữa tiêu chí phân vạch đơn vị bầu cử với tiêu chí về tính đại diện trong Quốc hội. Cụ thể hơn, địa dư là tiêu chí duy nhất khi phân vạch đơn vị bầu cử, trong khi đó Quốc hội không những gồm những ứng cử viên cư trú, làm việc tại địa phương, mà còn bao gồm cả những ứng cử viên “của” trung ương. Do vậy, họ được phân bổ về một địa phương để “có chỗ” bầu cử34. Mặt khác, trong các cuộc bầu cử, sự phân bổ các ứng cử viên về địa phương không theo các quy tắc tối thiểu cần có mà đang theo sự chủ quan. Trong các cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội, Hội đồng bầu cử chỉ dựa vào số lượng đại biểu của mỗi địa phương (địa phương nào được phân bổ số lượng đại biểu nhiều thì cũng có nhiều đại biểu ở trung ương hơn) và dựa vào nguyện vọng của các ứng cử viên để phân bổ35. Trong cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XII ngày 20/5/2007, số ứng cử viên dự kiến làm đại biểu Quốc hội chuyên trách tăng so với khóa trước với số lượng lớn, đa số các ứng cử viên này đều ghi nguyện vọng ứng cử ở các tỉnh Bắc bộ, Bắc Trung bộ; đồng thời, một số địa phương lại nêu nguyện vọng lựa chọn ứng cử viên. Do vậy việc phân bổ rất khó khăn. Trong nhiều trường hợp, phải trao đổi với ứng cử viên, trao đổi với địa phương để đạt được thỏa thuận. Mặc dù vậy, vẫn còn một số ứng cử viên không đạt nguyện vọng đã đăng ký36… Chúng tôi không bàn về mục đích của những biện pháp này, mà vấn đề muốn nói ở đây là: hướng tư duy về bầu cử của chúng ta chưa thật hợp lý. Thực hiện như vậy là làm giảm vai trò của nhân dân trong bầu cử. Kết quả bầu cử có thể không phản ánh đúng ý chí của nhân dân; hoặc kết quả về con số tính toán là đúng, nhưng vì nhân dân có quá ít sự lựa chọn, nên không thể hiện hết vai trò của cử tri. Rõ ràng, đại biểu sẽ tiếp xúc hình thức đối với cử tri khi họ biết rằng, những người dân mà họ tiếp xúc sẽ không phải là những người quyết định việc họ có được lựa chọn trong nhiệm kỳ tiếp theo nữa hay không. Như thế, tính đại diện chỉ là “cái vỏ”. Đó là chưa nói, một khi còn tình trạng đại biểu sống tại Hà Nội nhưng ứng cử ở Tây Nguyên thì khó có thể gắn bó với cử tri một cách thực chất37.

Một vài kiến nghị

Để đảm bảo hợp lý tính đại diện của Quốc hội, cần:

Một là, để làm rõ về “sứ mệnh” đại diện của Quốc hội, nên tách hẳn đoạn quy định “Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân” thành một điều riêng biệt, đặt ở vị trí đầu tiên trong Chương Quốc hội của Hiến pháp. Đoạn “Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp. Quốc hội quyết định những chính sách cơ bản về đối nội và đối ngoại, nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của đất nước, những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về quan hệ xã hội và hoạt động của công dân. Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước” nên quy định ở điều tiếp theo hoặc chuyển hóa vào nhiệm vụ, quyền hạn trong Điều 84 của Hiến pháp.

Hai là, cần khắc phục sự dàn trải thiếu hiệu quả tiêu chí về tính đại diện như hiện nay. Nên xác định hai tiêu chí cơ bản làm “trục chính” về tính đại diện. Tất cả các tiêu chí khác đều “xoay” quanh hai tiêu chí này. Tùy từng giai đoạn, sẽ lựa chọ cụ thể tiêu chí “phụ” nào được ưu tiên. Ở nước ta, qua mô hình đơn vị bầu cử có thể thấy rằng, địa dư là tiêu chí chính về tính đại diện. Cần chú ý rằng đa số chế độ bầu cử các nước coi địa dư là “chỗ dựa” cho tiêu chí đảng phái chính trị. Địa lý là chỗ đứng của “đôi chân” đại biểu; nhưng “cái đầu” của đại biểu nói lên tiếng nói của lực lượng xã hội nào? Đây là vấn đề cần cân nhắc kỹ, vì điều này phụ thuộc vào “sự tương thích” của chế độ bầu cử với chế độ hoạt động của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và xa hơn là thể chế chính trị. Các tiêu chí khác như tỉ lệ phụ nữ, dân tộc thiểu số, trẻ tuổi, dân doanh… chỉ đóng “vai phụ” để bổ trợ cho “vai chính”.

Ba là, về lâu dài có thể xem xét, cân nhắc mô hình đồng thời hai “kiểu” đơn vị bầu cử theo kiểu hệ thống hỗn hợp: một loại đơn vị bầu cử được thiết kế theo hệ thống bầu cử đa số - tức là theo tiêu chí địa lý (cả nước được chia thành nhiều đơn vị bầu cử như hiện nay), và một loại đơn vị bầu cử được thành lập theo hệ thống bầu cử tỉ lệ (có thể cả nước là một đơn vị bầu cử). Tuy nhiên, đối với đơn vị bầu cử theo phương pháp tỉ lệ, khác với các nước, cử tri bầu cho các đảng phái chính trị, ở nước ta cử tri sẽ bầu cho các các ngành, các lĩnh vực, các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp, các khối ở trung ương. Điều này đã tính đến yếu tố đặc thù của thể chế chính trị ở nước ta: nếu như ở các nước là cơ chế chính trị đa đảng, thì ở nước ta, hệ thống chính trị đặt dưới sự lãnh đạo thống nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam. Khi vận dụng linh hoạt như trên, sẽ vừa đảm bảo vai trò lãnh đạo của Đảng, đồng thời khắc phục được sự bất hợp lý và tính hình thức về đại diện. Nếu làm được như vậy, không những tính đại diện được bảo đảm hợp lý ở cả hai tiêu chí: theo địa phương và theo các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp, các ngành, các khối ở trung ương, mà quan trọng là tính đại diện sẽ “đúng” với bản chất vốn có của nó. Mặt khác, chúng tôi cũng cho rằng, nếu làm được như trên, chế độ trách nhiệm của đại biểu đối với cử tri rõ ràng hơn, mật thiết hơn và thực chất hơn so với hiện nay.

Bốn là, cần xây dựng cơ chế trách nhiệm giữa đại biểu dân cử (nói chung) và đại biểu Quốc hội (nói riêng) với cử tri; cần nhanh chóng ban hành trình tự, thủ tục cụ thể, thuận lợi để cử tri trực tiếp bãi nhiệm và cử tri trực tiếp đề nghị, Quốc hội bãi nhiệm đại biểu Quốc hội, khi họ không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân. Thực tế ở nước ta hiện nay, nhiều đại biểu đắc cử chủ yếu phụ thuộc vào định hướng của lãnh đạo, cơ cấu chứ không phải hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực và chương trình hành động của mình, vào sự tín nhiệm của cử tri38. Một điều dễ hiểu là: ai quyết định “số phận” đại biểu của họ, họ sẽ tìm cách chiều lòng “người” đó. Do vậy, không khó để nhận ra rằng, tại sao một số đại biểu chưa toàn tâm, toàn ý với vai trò là người đại biểu của nhân dân, không sợ mất uy tín với nhân dân bằng mất uy tín với cấp ủy, cấp trên.

 

(1)Văn phòng Quốc hội Việt Nam - Chương trình Phát triển Liên hiệp quốc, Thiết chế Nghị viện - Những khái niệm cơ bản, © Bản quyền của Chương trình Phát triển Liên hiệp quốc - Việt Nam, Dự án VIE/02/007, Hà Nội - Việt Nam 2005, tr. 5.

(2)Văn phòng Quốc hội Việt Nam - Chương trình Phát triển Liên hiệp quốc, tlđd, tr. 22.

(3)PGS, TS. Bùi Xuân Đức, Nhận thức về chức năng đại diện và thực hiện chức năng đại diện của Quốc hội, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 2(117), tháng 2/2008, tr. 5.

(4) Xem: PTS. Phan Trung Lý, Giáo trình Luật Nhà nước Việt Nam - Khoa Luật, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội,  Hà Nội, 1994, tr. 272.

(5) PGS, TS. Nguyễn Đăng Dung, Giáo trình Luật Hiến pháp Việt Nam (PGS, TS. Bùi Xuân Đức Chủ biên) - Khoa Luật, Viện Đại học mở Hà Nội, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, 2004, tr. 278.

(6) Phạm Đức Bảo, Giáo trình Luật Hiến pháp Việt Nam (PGS.TS. Thái Vĩnh Thắng, TS. Vũ Hồng Anh đồng Chủ biên) - Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb. Tư pháp, Hà Nội, 2006, tr. 336; Nguyễn Thanh Bình, Giáo trình Luật Hiến pháp Việt Nam (PGS, TS. Bùi Xuân Đức, PGS, TS. Võ Khánh Vinh đồng Chủ biên) - Trung tâm đào tạo từ xa, Đại học Huế, Huế, 1997, tr. 257; PGS, TS Bùi Xuân Đức, sđd.

(7) Văn phòng Quốc hội Việt Nam- Chương trình Phát triển Liên hiệp quốc, tlđd, tr.28.

(8)“The first criterion of a democratic parliament is that it should be representative of the people. In the first instance this means that parliament should reflect the popular will as expressed in the choices electors make for their representatives and for the political parties in whose name they stand ”. Xem: David Beetham, Parliament and Democracy in the twenty-first Century a Guide to Good Practice, Inter-Parliamentary Union , 2006, tr. 13.

       Mark Freeman, Making reconciliation work: the role of parliaments, International IDEA/ IPU, 2005, tr. 10.

(9) Văn phòng Quốc hội Việt Nam- Chương trình Phát triển Liên hiệp quốc, Tlđd.

(10) PGS.TS Bùi Xuân Đức, tlđd, tr.8.

(11)Mark Freeman (2005), Making reconciliation work: the role of parliaments, International IDEA/ IPU, 2005, tr. 10.

(12) Hiện nay vẫn có một số quốc gia, Nghị viện (thường là Thượng nghị viện) không được hình thành bằng con đường bầu cử, như Thượng nghị viện Anh chẳng hạn.

(13) Có thể xem thêm:Vũ Văn Nhiêm, “Pháp luật bầu cử  - nhìn từ góc độ bảo đảm tính tự do công bằng cạnh tranh và tính đại diện”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 4(228) /2007, tr.3-18.

(14) Andrew Reynolds, Ben Reilly and Andrew Ellis With José Antonio Cheibub, Karen Cox, Dong Lisheng, Jørgen Elklit, Michael Gallagher, Allen Hicken, Carlos Huneeus, Eugene Huskey, Stina Larserud, Vijay Patidar, Nigel S. Roberts, Richard Vengroff, Jeffrey A. Weldon, “Electoral System Design: The New International IDEA Handbook”© International Institute for Democracy and Electoral Assistance 2005, tr. 9.

(15) Vũ Văn Nhiêm, “Một số vấn đề về cách thức xác định kết quả bầu cử  trong pháp luật bầu cử của nước ta hiện nay”, Thông tin khoa học pháp lý, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh, số 2, 1999, tr. 23, 24.

(16) Xem thêm: Vũ Văn Nhiêm, “Pháp luật bầu cử - nhìn từ góc độ bảo đảm tính tự do công bằng cạnh tranh và tính đại diện”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 4(228) /2007, tr. 3-18.

(17)David Beetham, Parliament and Democracy in The twenty-first Century A Guide To Good Practice, Inter-Parliamentary Union , 2006, tr. 7.

(18) David Beetham, Parliament and Democracy in The twenty-first Century A Guide To Good Practice, Inter-Parliamentary Union , 2006, tr. 7.

(19) Điều 26, Hiến pháp Cộng hòa Pháp ngày 4/10/1958.

(20)Phạm Duy Nghĩa, “Cải cách thể chế ở Việt Nam từ góc nhìn xác lập trách nhiệm giải trình”, Tạp chí Khoa học pháp lý, số 2(45)/2008, tr. 5.

(21) Đây là quan điểm theo nguyên tắc ủy quyền mệnh lệnh. Chú ý rằng liên quan đến vấn đề ủy quyền, có hai loại quan điểm phổ biến: Thứ nhất, nguyên tắc ủy quyền mệnh lệnh: cử tri thông qua bầu cử trao cho các đại biểu ủy nhiệm thư, đồng thời có quyền bãi nhiệm đại biểu nếu họ không thực hiện hoặc không thực hiện tốt ủy nhiệm thư. Lênin cho rằng, bằng hình thức đó, chế độ dân chủ đại diện mới thực sự dân chủ và cơ quan đại diện mới thực sự đại diện cho ý chí của nhân dân. Nhân dân ủy quyền cho các đại biểu thực hiện quyền lập pháp, đồng thời yêu cầu các đại biểu thực hiện quyền lập pháp phù hợp với ý chí của nhân dân. Thứ hai, theo các học giả ủng hộ chế độ đại nghị, nghị sĩ không chỉ đại diện cho cử tri bầu ra họ, mà còn đại diện cho toàn thể dân tộc. Sự ủy quyền này gọi là ủy quyền tự do. Theo nguyên tắc ủy quyền này, nghị sĩ là người đại diện cho toàn thể nhân dân, không một ai có thể trao cho các đại biểu ủy nhiệm thư, do đó, họ không phụ thuộc vào cử tri và không bị cử tri bãi nhiệm. Đại biểu hoạt động theo pháp luật và theo sự nhận thức của mình để thông qua những quyết định.

(22) Bùi Ngọc Sơn, Gió thổi khắp mặt đất - “Quan dân” để lập pháp, http://www.nclp.org.vn/tieu_diem/gio-thoi-khap-mat-111at-201cquan-dan201d-111e-lap-phap

(23) Điều 24, Hiến pháp Cộng hòa Pháp ngày 4/10/1958.

(24)Alan Wall, Arlinda Chantre, Brett Lacy, Catinca Slavu, Dieter Nohlen, Epp Maaten, Florian Grotz, Graham Hassall,Jacobo, Hernández Cruz, Jeff Fischer, Jon Fraenkel, Judy Thompson, Kåre Vollan, Leticia Calderón, Linda Edgeworth, Luis Arias Núñez, Manuel Carrillo, Marina Costa Lobo, Nada Hadzimehic, Nuias Silva, Nydia Restrepo de Acosta, Ozias Tungwarara, Pasquale Lupoli, Patrick Molutsi, Phil Green, Reginald Austin, Richard Vengroff, Simon-Pierre Nanitelamio, Stina Arserud (2007), Voting from Abroad: The International IDEA Handbook, © International Institute for Democracy and Electoral Assistance 2007, © The Federal Electoral Institute of Mexico 2007(Instituto Federal Electoral, IFE), tr. 29.

(25) Văn phòng Quốc hội, Luật bầu cử Quốc hội của một số nước trên thế giới, Trung tâm Thông tin thư viện và nghiên cứu khoa học, tháng 6/2001, tr.64.

(26) Điều 2, Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001) quy định “ Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức”.

(27) Tiêu chí cơ cấu trong các kỳ bầu cử, nhất là trong các kỳ bầu cử gần đây ở nước ta thông thường là: Trong đảng, ngoài đảng; khối trung ương, khối địa phương; lứa tuổi; giới tính; dân tộc; quốc doanh, dân doanh…

(28) Điều 9 quy định “Căn cứ vào số lượng đại biểu Quốc hội quy định tại Điều 8 của Luật này, căn cứ vào nhiệm vụ và quyền hạn của Quốc hội, để bảo đảm tỷ lệ đại diện hợp lý của các tầng lớp nhân dân trong Quốc hội, sau khi trao đổi ý kiến với Ban thường trực Uỷ ban trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và đại diện các tổ chức chính trị - xã hội, chậm nhất là chín mươi lăm ngày trước ngày bầu cử, Uỷ ban thường vụ Quốc hội dự kiến về:1- Cơ cấu, thành phần đại biểu Quốc hội; 2- Số lượng đại biểu Quốc hội được bầu của tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, lực lượng vũ trang nhân dân, cơ quan nhà nước ở trung ương và địa phương”.

(29)Chỉ thị số 31/CT –TW ngày 26/11/2003 của Bộ Chính trị về lãnh đạo cuộc bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2004-2009.

         Quyết định số 49/QĐ-TTg ngày 8/1/2004 của Thủ tướng Chính phủ về việc hướng dẫn tiêu chuẩn, cơ cấu đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2004-2009.

(30) TS. Bùi Ngọc Thanh, Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XII- Những vấn đề từ thực tiễn, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Số 7(103), Tháng 7/2007, tr. 21, 22.

(31) Nguyễn Lân Dũng, Đại biểu Quốc hội – Suy nghĩ từ một nhiệm kỳ, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 22(96), tháng 4/2007, tr.20.

(32) Bầu cử ở Mỹ năm 2004, Trung tâm thông tin tư liệu, Phòng văn hóa thông tin, Tổng lãnh sự quán Hoa Kỳ tại TP. Hồ Chí Minh, tr. 4.

(33) Andrew Reynolds, Ben Reilly and Andrew Ellis With José Antonio Cheibub, Karen Cox, Dong Lisheng, Jørgen Elklit, Michael Gallagher, Allen Hicken, Carlos Huneeus, Eugene Huskey, Stina Larserud, Vijay Patidar, Nigel S. Roberts, Richard Vengroff, Jeffrey A. Weldon, “Electoral System Design: The New International IDEA Handbook”© International Institute for Democracy and Electoral Assistance 2005, tr. 91-103.

(34) Có thể xem thêm: Vũ Văn Nhiêm, “Pháp luật bầu cử - nhìn từ góc độ bảo đảm tính tự do công bằng cạnh tranh và tính đại diện”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 4(228) /2007, tr.3-18.

(35) TS. Bùi Ngọc Thanh, tlđd, tr. 18, 19.

(36) TS. Bùi Ngọc Thanh, tlđd, tr. 18, 19.

(37) Bùi Ngọc Sơn, tlđd.

(38) TS. Đặng Đình Tân (Chủ biên), Nhân dân giám sát các cơ quan dân cử ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội -2006, trang 213,214, 215.

TS. Vũ Văn Nhiêm - Đại học Luật Tp. Hồ Chí Minh
Ý kiến của bạn
Tên của bạn
Địa chỉ
Email
Điện thoại
Tệp đính kèm
 
 
gửi đi
CÁC TIN KHÁC:
Một số ý kiến xung quanh việc sửa đổi, bổ sung Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và Luật Bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân (13/09/2010)
Về việc sửa đổi, bổ sung Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội (16/12/2009)
Về tiêu chí đại biểu Quốc hội trong điều kiện Việt Nam là thành viên WTO (16/12/2009)
Bất cập trong tổ chức, hoạt động thanh tra và định hướng đổi mới (02/07/2009)
Phân định thanh tra hành chính - thanh tra chuyên ngành: Những vướng mắc đặt ra cho việc sửa đổi Luật Thanh tra (15/05/2009)
Định hướng mô hình tổ chức và hoạt động thanh tra (04/05/2009)
Phân định thanh tra hành chính - thanh tra chuyên ngành: Những vướng mắc đặt ra cho việc sửa đổi Luật Thanh tra (15/05/2009)
8.jpg
Đồng chí Uông Chu Lưu, Phó Chủ tịch Quốc hội trao quyết định bổ nhiệm đồng chí Nguyễn Đình Quyền làm Viện trưởng Viện NCLP
Số 03 ((212) tháng 2/2012) 05/02/2012
 
Thực trạng và nhu cầu giải thích Hiến pháp, luật, pháp lệnh ở Việt Nam

Mối quan hệ giữa quyền tiếp cận thông tin của công dân và nhà báo trong hai dự thảo luật

Công khai thông tin với việc thực hiện phản biện xã hội

Thư của Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng gửi Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp

CÔNG BỐ VÀ TRAO NGHỊ QUYẾT BỔ NHIỆM VIỆN TRƯỞNG VIỆN NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP

Sự ảnh hưởng của pháp luật Pháp tới luật tư ở Việt Nam

Khai mạc trọng thể Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XIV

Khai mạc kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XIV

Lựa chọn chính sách cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập kinh tế hiện nay

Chất vấn và hậu chất vấn

Tìm kiếm
Tìm kiếm nâng cao
 
Hiển thị tốt nhất trên trình duyệt Firefox

    Trang chủ | Liên hệ | Sơ đồ website Trang thông tin điện tử của Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp – Văn phòng Quốc hội
Giấy phép xuất bản số: 37/GP-BC-BVHTT, cấp ngày: 08/04/2005 • Tổng Biên tập: Ts. Phạm Văn Hùng
Toà soạn: 27A Võng Thị – Tây Hồ – Hà Nội: Điện thoại: 08043359 - 08043362• Fax: 08048486• Email: nclp@qh.gov.vn

Ghi rõ nguồn "Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp" khi phát hành lại thông tin từ website này
Bản quyền thuộc về Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp. Phát triển bởi Công ty Tinh Vân